اَبومُصْعَب، احمد بن ابی‌بكر قاسم بن حارث بن زُرارة بن مصعب بن عبدالرحمن بن عوف زهری (١٥٠-٢٤٢ ق / ٧٦٧-٨٥٦ م)، فقیه و قاضی مدنی و یكی از راویان موطأ از مالك. ابومصعب در مدینه می‌زیست و در همان شهر نیز درگذشت. وی محضر مالك را درك كرد و نزد او دانش اندوخت، از دیگر بزرگان دراوردی، ابن ابی حازم، ابراهیم بن سعد، مغیرة بن عبدالرحمن و محمد بن ابراهیم بن دینار نیز فقه و حدیث آموخت (وكیع، ١ / ٢٥٨؛ ابن ابی حاتم، ١(١) / ٤٣؛ كلاباذی، ١ / ٤٦). افرادی چون بخاری، مسلم، ابوحاتم رازی و ابوزرعه از شاگردان و راویان اویند (ابن ابی حاتم، كلاباذی، همانجاها؛ ابن‌منجویه، ١ / ٣٢؛ برای فهرستی از دیگر استادان و راویان وی، نك‌ : مزی، ١ / ٤٧٩-٢٨٠).
چنانكه گفته شد، ابومصعب یكی از راویان موطأ از خود مالك بود كه دارقطنی وی را در روایت آن مورد وثوق شمرده است. نوشته‌اند كه روایات ابومصعب و احمد بن اسماعیل سهمی از مالك، از آخرین روایات موطأ بوده و در این دو روایت حدود ١٠٠ حدیث افزون بر دیگر موطأها ــ همچون موطأ یحیی بن بكیر ــ به چشم می‌خورد (نك‌ : ابن حزم، ٣٢٧؛ ذهبی، ١١ / ٤٣٧- ٤٣٨). اگرچه طریق مدنی ابومصعب، نسبت به برخی دیگر از طرق روایی موطأ از اهمیت كمتری برخوردار بوده است، اما به هر روی می‌توان در قرون مختلف، در فهارس، مشیخه‌های گوناگون به‌ویژه در غرب اسلامی روایت آن را مشاهده كرد (برای نمونه، نك‌ : ابن‌عطیه، ٩٤، ١١٩، ١٢٩؛ ابن‌خیر، ١٧٤؛ برزالی، ١ / ١٢٧؛ كتانی، ٢ / ٩٦٠-٩٦١).
ابومصعب از فقیهان برجستۀ زمان خود بود و مذهب مدنی داشت و در سخنی معروف مذهب اهل مدینه را بر عراقیان برتری داده و نسبت به آنان اظهار فخر كرده است (ابواسحاق شیرازی، ١٥٤)، اما قاضی عیاض (٢ / ٥١٢). ابن‌حجر (١ / ٢٠) ضمن بیان مطلبی، وی را در فتواهایش متمایل به رأی دانسته‌اند.آن دو در مورد داستان منع‌ شدن ابن ‌ابی‌ خیثمه از سوی پدرش در مورد علم‌اندوزی نزد ابومصعب، ضمن اظهار شگفتی از این مطلب، احتمال داده‌اند كه شاید تمایل ابومصعب به رأی و یا داخل شدنش در امر قضا سبب این ممانعت گردیده است (نیز نك‌ : ذهبی، ١١ / ٤٣٧). وی در موضوع غیرمخلوق بودن قرآن با اتكا به گفتۀ مالك، حتی كسی را كه در این امر شك یا وقف كند، كافر می‌دانست و معتقد به خلق قرآن را خبیث می‌شمرد (قاضی عیاض، ذهبی، همانجاها).
ابومصعب در زمان عبیدالله بن حسن علوی ــ والی مأمون در مدینه ــ قضای این شهر را به‌ عهده داشت و گویا تا زمان عزل عبیدالله (٢١٠ ق) بر آن منصب بود (ابن سعد، ٥ / ٤٤١؛ وكیع، همانجا) و به گفتۀ زبیر بن بكار وی در هنگام مرگ نیز بر مسند قضا بوده است (ذهبی، ١١ / ٤٣٨). نام ابومصعب به عنوان یك محدث در اسانید صحاح سته آمده است (نك‌ : مزی، ١ / ٢٧٨) و در دیگر اسانید روایی مشرق و مغرب نیز به چشم می‌خورد (مثلاً نك‌ : سهمی، ٣٩٤؛ ابن خیر، ١٧٥؛ ابن جوزی، ١٢٥، ١٦٠؛ رافعی، ١ / ٢٥٨، جم‌ ؛ برزالی، ١ / ١٥٤، ٣٤٥).
اثر مهم بازمانده از ابومصعب روایت او از موطأ مالك است كه پاره‌هایی پراكنده از آن در كتابخانۀ ظاهریۀ دمشق یافت می‌شود (ظاهریه، حدیث، ٣٨٦-٣٨٧، مجامیع، ٤١؛ فهرس، ٢٧٤، ٣٢١-٣٢٢). از اثر دیگر وی المختصر نیز نسخه‌ای خطی به روایت ابواسحاق ابراهیم بن سعید مدنی در كتابخانۀ قرویین فاس (فاسی، شم‌ ‌٨٧٤) محفوظ است. مؤلف در این اثر فقهی، پس از خطبه و مقدمه‌ای در ستایش مذهب مدنی، كتاب را براساس مسائل فقهی به حدود ٣٠ باب منقسم كرده است؛ ابن نسخه مشتمل بر ١٧٤ برگ است. ابن‌عطیه (ص ١٣٢) طریق روایت خود از این اثر را ذكر می‌كند.

مآخذ

ابن‌ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧١ ق / ١٩٥٢ م؛
ابن‌جوزی، عبدالرحمن بن علی، مشیخة، به كوشش محمد محفوظ، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد بن علی، تهذیب ‌التهذیب، حیدرآباد دكن، ١٣٢٥ ق؛
ابن حزم، علی بن احمد، جوامع ‌السیرة، به كوشش احسان عباس و ناصرالدین اسد، قاهره، ١٩٥٦ م؛
ابن‌ خیر اشبیلی، محمد، فهرسة، به كوشش فرانسیسكو كودار، بغداد، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٣ م؛
ابن‌سعد، محمد، الطبقات ‌الكبری، بیروت، دارصادر؛
ابن‌عطیه، عبدالحق، فهرس، به كوشش محمد ابوالاجفان و محمد زاهی، بیروت، ١٩٨٣ م؛
ابن منجویه، احمد بن علی، رجال صحیح مسلم، به كوشش عبدالله لیثی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
ابواسحاق شیرازی، ابراهیم بن علی، طبقات ‌الفقهاء، به كوشش خلیل میس، بیروت، دارالقلم؛
برزالی، قاسم بن محمد، مشیخة قاضی القضاة ابن جماعة، بیروت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٨ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش شعیب ارنؤوط و صالح سمر، بیروت، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
رافعی، عبدالكریم بن محمد، التدوین فی اخبار قزوین، حیدرآباد دكن، ١٩٨٥ م؛
سهمی، حمزة بن یوسف، تاریخ جرجان، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
ظاهریه، خطی؛
فاسی، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرویین، فاس، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
فهرس مجامیع المدرسة العمریة، به كوشش یاسین محمد سواس، كویت، ١٤٠٨ ق / ١٩٨٧ م؛
قاضی عیاض، ترتیب المدارك، به كوشش احمد بكیر محمود، بیروت / طرابلس، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
كتانی، عبدالحی بن عبدالكبیر، فهرس الفهارس، به كوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٢ ق / ١٩٨٢ م؛
كلاباذی، احمد بن محمد، رجال صحیح البخاری، به كوشش عبدالله لیثی، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٧ م؛
مزی، یوسف بن عبدالرحمن، تهذیب الكمال، به كوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
وكیع، محمد بن خلف، اخبار القضاة، بیروت، عالم الكتب.

فرامرز حاج‌منوچهری