اَبومَحْذوره، اوس بن مِعَیر بن لوذان جُمَحی (د ٥٩ ق / ٦٧٩ م)، از اصحاب پیامبر اسلام (ص). در نام او و پدرش اختلاف وجود دارد. این اختلاف در روایت مورخان و نسب‌شناسان، تعیین دقیق نام او را مشكل می‌سازد. برخی از منابع نام او را سمره و غیر آن نیز آورده‌اند، ولی در مورد نام پدرش اختلاف در حد تصحیف لفظ است (ابن‌سعد، ٥ / ٤٥٠؛ خلیفه، ١ / ٥٥؛ بخاری، ٢(٢) / ١٧٧؛ ابن قتیبه، ٣٠٦؛ ابن حجر، ٤ / ١٧٦)؛ حتی در برخی از منابع اوس یا اُنیس برادر ابومحذوره دانسته شده كه در جنگ بدر در زمرۀ كافران كشته شد و به گفتۀ ابن‌عباس در شمار مصادیق «مقتسمین» در آیۀ ٩٠ سورۀ حجر بوده است (ابن حبیب ١٦٠-١٦١؛ ابن قتیبه، همانجا؛ بلاذری، ١ / ٣٠٠).
گویند ابومحذوره در روز فتح مكه اسلام آورد و به گفتۀ برخی بعد از جنگ حنین بود كه مسلمان شد و به فرمان پیامبر اسلام به اذان‌گویی در مكه تعیین گردید (ابن سعد، ابن ‌قتیبه، همانجاها) و نیز گویند: وی همراه با چند تن دیگر به تقلید از مؤذّن پیامبر (ص)، اذان گفت و چون آن حضرت آوای وی را شنید، او را به اذان‌گویی در مكه گماشت (طبرانی، ٧ / ٢٠٤-٢٠٥؛ ابن خزیمه، ١ / ١٩٥).
در روایتی كه ابن سعد (٣ / ٢٣٤) نقل كرده، گفته شده كه پیامبر اكرم (ص) سه مؤذن داشت: بلال، ابومحذوره و عمر بن ام مكتوم، و هنگامی كه بلال حاضر نبود، ابومحذوره اذان می‌گفت، اما با توجه به اینكه ابن سعد (٥ / ٤٥٠)، خود به اقامت ابومحذوره در مكه اشاره می‌كند، باید به موضوع جانشینی او در غیاب بلال با تردید نگریست. ابومحذوره گوید كه پیامبر (ص) اذان را حرف به حرف به او آموخت و فرمود كه اذان ١٩ كلمه و اقامه ١٧ كلمه است (ابن خزیمه، همانجا؛ ابوداوود، ١ / ١٣٧- ١٣٨؛ ترمذی، ١ / ٣٦٦-٣٦٧). روایات ابومحذوره در باب اذان و اقامه از نظر ارزش فقهی شایان توجه و مبنای مهمی برای فقها در استنباط احكام آنها بوده است. برخی از راویان اذان را با دو تكبیر از وی نقل نموده‌اند (نك‌ : دنبالۀ مقاله)، اما روایات مشهور ناظر به چهار تكبیر است و ابوحنیفه، شافعی، احمد بن حنبل و بیشتر فقیهان نیز قائل به چهار تكبیر بوده و به آن فتوا داده و آن را عمل اهل مكه دانسته‌اند (ابن ماجه، ١ / ٢٣٤-٢٣٥؛ ابوداوود، ١ / ١٣٦، ١٣٨؛ ترمذی، ١ / ٣٦٦؛ شافعی، ١ / ٨٤-٨٥؛ نووی، ٣ / ٨١)، ولی مالك به دو تكبیر فتوا داده و آن را عمل اهل مدینه دانسته است (ابن قاسم، ١ / ٥٧- ٥٨؛ مسلم، ٣ / ٨٠؛ نووی، همانجا).
در روایت عبدالله بن محیریز از ابومحذوره تثویب یعنی گفتن «الصلاة خیرٌ من النوم» نیز در اذان فجر آمده است (ابن قاسم، همانجا؛ ابوداوود، ١ / ١٣٧- ١٣٨؛ ترمذی، ١ / ٣٧٨)، لیكن شافعی آن را از جانب پیامبر (ص) نمی‌داند و كراهت خویش را در این مورد بیان می‌دارد (١ / ٨٥). همچنین در یك روایت زیدی از طریق عبدالعزیز بن رفیع «حی علی خیرالعمل» نیز در بیان كلمات اذان آمده است (ابوعبدالله علوی، ١٥-١٦).
از ابومحذوره، پسرش عبدالملك، عبدالله بن مُحَیریز، صفیه بنت بحره، اسود بن یزید، عبدالعزیز بن رفیع و ابن ابی مُلیكه در باب اذان روایت كرده‌اند (ابن‌ابی‌حاتم، ٢(١)١٥٥؛ ابوداوود، ١ / ١٣٦- ١٣٨؛ ابوعبدالله علوی، ١٥؛ مسلم، همانجا؛ طبرانی، ٧ / ٢٠٩؛ ذهبی، ٣٤٤). ابومحذوره پس از درگذشت پیامبر (ص) همچنان در مكه اذان می‌گفت و حتی هنگامی‌كه معاویه مؤذنی به جای وی تعیین كرد، ابومحذوره او را به چاه زمزم افكند (حاكم نیشابوری، ٣ / ٥١٥) و اذان گویی در مسجدالحرام در خاندان وی نسل به نسل تا سدۀ ٣ ق باقی بود (ابن سعد، همانجا؛ ابن قتیبه، شافعی، همانجاها). به گفتۀ ابومحذوره پیامبر (ص) در مكه سقایت را در بنی عبدالمطلب، حجابت را در بنی‌عبدالدار و اذان را در خاندان ابومحذوره قرار داده بود (طبرانی، ٧ / ٢٠٨).
ابومحذوره آوازی خوش داشت و ابودهبل در شعری صدای رسا و خوش او را سنوده است (كلبی، ١٠٠). وی در اواخر عمر سفری كوتاه به كوفه داشت و تا پایان عمر مؤذن مسجدالحرام بود و سرانجام در مكه درگذشت (ابن‌حبان، ٣١).

مآخذ

ابن ابی‌حاتم، عبدالرحمن بن محمد، الجرح و التعدیل، حیدرآباد دكن، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٢ م؛
ابن حبان، محمد، مشاهیر علماء الامصار، به كوشش فلایشهامر، قاهره، ١٣٧٩ ق / ١٩٥٩ م؛
ابن حبیب، محمد، المحبر، به كوشش لیشتن اشتتر، حیدرآباددكن، ١٣٦١ ق / ١٩٤٢ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، الاصابة فی تمییز الصحابة، قاهره، ١٣٢٨ ق؛
ابن خزیمه، محمد بن اسحاق، صحیح، به كوشش محمد مصطفی اعظمی، بیروت، ١٩٧١ م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بیروت، دار صادر؛
ابن قاسم عتقی، عبدالرحمن، المدونة الكبری، قاهره، مطبعة السعادة؛
ابن قتیبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٩ م؛
ابن ماجه، محمد بن یزید، سنن، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٩٥٤ م؛
ابوداوود، سلیمان بن اشعث، سنن، به كوشش محمد محیی‌الدین عبدالحمید، قاهره، داراحیاء السنة النبویة: ابوعبدالله علوی، محمد بن علی، كتاب الاذان بحی علی خیرالعمل، به كوشش یحیی عبدالكریم فضیل، دمشق، ١٣٩٩ ق / ١٩٧٩ م؛
بخاری، محمد بن اسماعیل، التاریخ الكبیر، حیدرآباددكن، ١٣٧٨ ق / ١٩٥٩ م؛
بلاذری، احمد بن یحیی، انساب الاشراف، به كوشش محمد حمیدالله، قاهره، ١٩٥٩ م؛
ترمذی، محمد بن عیسی، سنن، به كوشش احمد محمد شاكر، قاهره، ١٣٥٦ ق / ١٩٣٧ م؛
حاكم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرك، بیروت، ١٣٩٨ ق / ١٩٧٨ م؛
خلیفة بن خیاط، الطبقات، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ١٩٦٦ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام (عهد معاویة بن ابی‌سفیان، ٤٠-٦٠ ق)، به كوشش عمر عبدالسلام تدمری، بیروت، ١٤٠٩ ق / ١٩٨٩ م؛
شافعی، محمد بن ادریس، الام، به كوشش محمد زهری نجار، بیروت، دارالمعرفة؛
طبرانی، سلیمان بن احمد، المعجم الكبیر، به كوشش حمدی عبدالحمید سلفی، بغداد، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
كلبی، هشام بن محمد، جمهرة النسب، به كوشش ناجی حسن، بیروت، ١٤٠٧ ق / ١٩٨٦ م؛
مسلم بن حجاج نیشابوری، صحیح، شرح نووی، بیروت، ١٣٩٢ ق / ١٩٧٢ م؛
نووی، یحیی، شرح صحیح (نك‌ : هم‌ ، مسلم بن حجاج).

سیمین محقق