اَبوالفُتوحِ عِجلی، منتجب‌الدین اسعد بن محمود بن خلف بن احمد اصفهانی (٥١٥-٦٠٠ ق / ١١٢١-١٢٠٤ م)، فقیه و واعظ شافعی. بعضی ولادت وی را در ٥١٤ ق نیز ضبط كرده‌اند (ابن خلكان، ١ / ٢٠٩). او مردی پارسا و عابد بود و از راه وراقی زندگی را می‌گذراند، ولی با این حال، مرجعیت فتوا در اصفهان با او بود (منذری، ٢ / ١٠-١١؛ ذهبی، المختصر، ١٤٤). آراء فقهی او حتی در دیگر نقاط نیز مورد توجه بوده، چنانكه رافعی فقیه نامدار شافعی در زمان حیات ابوالفتوح یا اندكی پس از وفات وی در كتاب خود از او نقل كرده است (نك‌ : سبكی، ٥ / ٥٠؛ اسنوی، ٢ / ١٩٧).
وی مدتی به وعظ پرداخت، سپس آن را ترك گفت و كتابی در آفات وعظ و نصیحت به واعظان نوشت (ذهبی، همانجا). در ٥٥٧ ق به بغداد سفر كرد و در آنجا از محمد بن عبدالباقی معروف به ابن بطی حدیث شنید (همانجا). همچنین او صحیح بخاری را از غانم بن احمد جلودی، معرفة علوم الحدیث حاكم نیشابوری را از ابوالقاسم اسماعیل بن محمد بن فضل و المعجم الكبیر و المعجم الصغیر طبرانی را از فاطمه جوزدانی، در اصفهان فراگرفت (ابن نقطه، ١ / ٢٥٧- ٢٥٨؛ ذهبی، سیر، ٢١ / ٤٠٢). از دیگر مشایخ او در حدیث می‌توان ابوالفضل عبدالرحیم بن احمد بغدادی و قاسم بن فضل صیدلانی را نام برد. وی همچنین از زاهر بن طاهر شحامی، اسماعیل بن فضل بن اخشید و عبدالعزیز بن محمد آدمی اجازۀ نقل حدیث گرفت (منذری، ٢ / ١١). از شاگردان و راویان او ابوالحسن علی بن محمد بن احمد قشیری مغربی (ابن نقطه، ١ / ٢٥٨)، ابونزار ربیعة بن حسن فقیه (منذری، همانجا)،.ضیاء مقدسی (ص ٢٩)، نجم‌الدین حنبلی (سلامی، ١١٩)، عمادالدین عبدالسلام بن محمود حنفی، شمس‌الدین عمر بن مظفر بن روزبهان، تاج‌الدین احمد بن محمود بن محمد نعمانی و عطاءالله بن محمد بن خداداد خوزی (جنیدشیرازی، ٥٦، ٢٣٥، ٣٠٦، ٣٤٧) را می‌توان برشمرد (نیز نك‌ : ذهبی، المختصر، همانجا). او به احمد بن ابی‌الخیر و علی ابن بخاری نیز اجازۀ نقل حدیث داده است (همانجا).
ابوالفتوح در اصفهان درگذشت (منذری، ٢ / ١٠) و به گزارش نصیرالدین ابن حمزۀ طوسی از همان هنگام مقبرۀ او زیارتگاه مردم شد (نك‌ : حدیقة ٦٠٤). بر پایۀ گزارشهایی دیگر حتی در عهد صفویه نیز مردم اصفهان قبر او را به پندار اینكه قبر ابوالفتوح رازی مفسر شیعی است، زیارت می‌كرده‌اند (نك‌ : همانجا؛ شوشتری، ١ / ٤٩٠؛ قس: خوانساری، ٢ / ٦). هم‌اكنون نیز مقبرۀ وی در اصفهان در بقعۀ امامزاده ابراهیم در گورستان طوقچی باقی است.
ابوالفتوح عجلی آثاری داشته كه نسخه‌های خطی برخی از آنها در كتابخانه‌ها موجود است: ١. الرسالة الناصحة فی بیان آفات الوعظ، در كتابخانۀ ولی‌الدین افندی (ششن، ٢ / ٤٤٦)؛ ٢. شرح الكلمات المشكلة فی كتاب السامی فی الاسامی، در كتابخانۀ احمد ثالث (همانجا)؛ ٣. شرح ابهام الوجیز والبسیط، كه شرحی است بر دو متن فقهی شافعی تألیف امام محمد غزالی (خدیویه، ٣ / ٢٣٥)؛ ٤. الغنیة فی الفرائض الشافعیة، در علم مواریث، در كتابخانۀ اوقاف بغداد (طلس، ٩٧- ٩٨)؛ ٥. نكت الفصول فی بیان الاصول، در كتابخانۀ ‌اوقاف بغداد (همو، ٢٥٢-٢٥٣). همچنین ابوالفتوح كتاب الایضاح عن اصول صناعة المساح ابومنصور عبدالقاهر بغدادی را ترجمه كرده است. این ترجمه همراه با متن اصلی آن در تهران (١٣٤٧ ش) به چاپ رسیده است.
ابوالفتوح تألیف مهم دیگری نیز با نام تتمة‌التتمه ‌للابانة داشته كه اثری از آن در دست نیست. كتاب الابانة در فقه شافعی تألیف عبدالرحمن ثورانی (د ٤٦١ ق) و تتمۀ آن از عبدالرحمن بن مأمون شافعی معروف به متولی (د ٤٧٨ ق) است، ابوالفتوح عجلی این كتاب را در تكمیل آن نوشته است و مفتیان اصفهان در فتوا به كتاب تتمة‌التتمة استناد می‌كردند (ابن خلكان، همانجا).

مآخذ

ابن‌خلكان، وفیات؛
ابن نقطه، محمد بن عبدالغنی، التقیید لمعرفة الرواة و السنن والمسانید، حیدرآباد دكن، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، طبقات الشافعیة، به كوشش عبدالله جبوری، بغداد ١٣٩١ ق / ١٩١٧ م؛
جنید شیرازی، ابوالقاسم، شدالازار، به كوشش محمد قزوینی، تهران، ١٣٢٨ ش؛
حدیقة‌الشعیة، منسوب به مقدس اردبیلی، تهران، كتابخانۀ علمیۀ اسلامیه؛
خدیویه، فهرست؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ ق / ١٩٦٢ م؛
ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، به كوشش بشار عواد معروف و محیی هلال سرحان، بیروت، ١٤٠٤ ق / ١٩٨٤ م؛
همو، المختصر المحتاج الیه من تاریخ ابن ‌الدبیثی، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
سبكی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعیة، قاهره، ١٩٦٦ م؛
سلامی، محمد بن رافع، تاریخ علماء بغداد، به كوشش عباس عزاوی، بغداد، ١٣٧٥ ق / ١٩٣٨ م؛
ششن، رمضان، نوادر المخطوطات العربیة فی مكتبات تركیا، بیروت، ١٤٠٠ ق / ١٩٨٠ م؛
شوشتری، نورالله ‌بن شریف‌الدین، مجالس المؤمنین، تهران، ١٣٦٥ ش؛
ضیاء مقدسی، محمد بن عبدالواحد، مناقب جعفر بن ابی‌طالب، به كوشش محمدحسن آل‌یاسین، بغداد، ١٣٨٩ ق / ١٩٦٩ م؛
طلس، محمد اسعد، الكشاف عن مخطوطات خزائن كتب الاوقاف، بغداد، ١٣٧٢ ق / ١٩٥٣ م؛
منذری، عبدالعظیم‌ بن عبدالقوی، التكملة لوفیات النقلة، به كوشش بشار عواد معروف، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٤ م.

عبدالامیر سلیم