اَبوعِمْرانِ فاسی، موسی ‌بن عیسی‌ بن یَحُجّ غَفَجومی (٣٦٨-٤٣٠ ق / ٩٧٩- ١٠٣٩ م)، محدث و فقیه مالکی مغرب. برخی تاریخ تولد او را ٣٦٣ و سال مرگش را ٤٢٩ ق نیز نوشته‌اند (نک‌ : قاضی عیاض، ٤ / ٧٠٦؛ ابن بشکوال، ٢ / ٦١٢). در پاره‌ای از منابع تاریخی، در ابتدای تشکیل دولت مرابطون از ملاقات برخی اشخاص با یک فقیه مالکی در قیروان در دهۀ ٤٤٠-٤٥٠ ق سخن گفته شده که به صورت احتمال یا با قاطعیت، این فقیه را ابوعمران فاسی دانسته‌اند (نک‌ : ابن‌اثیر، ٩ / ٦١٨؛ ابن‌عذاری، ٣ / ٢٤٢، ٤ / ٧؛ نویری، ٢٤ / ٢٥٣)، ولی این روایات خالی از خلل نیستند. ابوعمران از طایفۀ غفجوم، شاخه‌ای از قبیلۀ بربر زناته یا هُوّاره بود که خاندان وی در فاس به بنو ابی حاج شهرت داشتند (قاضی عیاض، ٤ / ٧٠٢).
گویا وی نخست نزد ابوالحسن علی حمامی و سپس نزد ابوالحسن قابسی دانش آموخت و از گروهی از مشایخ مغرب چون ابوبکر دویلی و علی‌ بن احمد لواتی سوسی حدیث شنید. سپس به اندلس سفر کرد و از مشایخ آن دیار مانند ابوالفضل احمد بن قاسم‌ بن عبدالرحمن و ابوزید عبدالرحمن‌ بن یحیی عطار استماع حدیث کرد و در قرطبه از ابومحمد اصیلی فقه آموخت. ابوعمران پس از آن به شرق سفر کرد و چندبار به زیارت خانۀ خدا نایل شد. در حرمین از ابوذر هروی و ابوالحسن ابن فراش و ابوالقاسم سفطی دانش آموخت و سپس راهی عراق شد. در ٣٩٩ ق به بغداد رسید و در مجلس درس ابوبکر باقلانی شرکت جست و از او کلام و اصول آموخت، از ابوالحسین ابن حمامی قرائات را فرا گرفت و از کسانی چون ابوالفتح ابن ابی‌الفوارس و ابوالحسن علی‌ بن ابراهیم مستملی، ابوالعباس ابن محاملی، هلال حَفّار و جمعی دیگر استماع حدیث کرد. در مصر از ابوالحسن ابن ابی الجدار و احمد بن نور قاضی و دیگران حدیث شنید و چندی بعد به قیروان بازگشت و در آنجا سکنی گزید. دانش گسترده وسعۀ روایت وی در منابع مورد ستایش قرار گرفته و رجال‌شناسان او را توثیق کرده‌اند (نک‌ : ابن ماکولا، ٧ / ١٦٦؛ حمیدی، ١ / ٢٢٠، ٣٦٥، ٢ / ٤٤٣، ٤٨٠، ٥٣٨؛ قاضی عیاض، ٤ / ٧٠٢-٧٠٦؛ ابن‌بشکوال، ٢ / ٦١١).
وی در قیروان چندی به تدریس قرائت پرداخت، ولی پس از مدتی به تدریس فقه و حدیث روی آورد. در مجلس او کسانی مانند ابوالولید هشام‌ بن سعید، عتیق سوسی، ابومحمد فحصلی و محمد بن طاهر بن طاووس حدیث شنیدند (حمیدی، ٢ / ٥٨٢؛ قاضی عیاض، ٤ / ٧٠٣؛ ابن بشکوال، همانجا). همچنین از شاگردان او وجّاج‌ بن زلوی (زلوان) را باید نام برد که در قیران از او دانش آموخت (ابوعبید، ١٦٤-١٦٥؛ ابن ‌عذاری، ٤ / ٧- ٨). عبدالله ‌بن رشیق قرطبی نیز نزد او فقه آموخته است (مقری، ٢ / ٦٤٧). ابوعمران پس از عمری که بر سر تحصیل دانش و تدریس گذاشت، در قیروان درگذشت و بنابر وصیت خود، شاگردش عتیق سوسی بر پیکر او نماز گزارد و در خانۀ خود به خاک سپرده شد (مخلوف، ١٠٦).
ابوعمران را تألیفات زیادی نبوده و تنها چند اثر در منابع متقدم از او یاد شده است: ازجمله حمیدی (٢ / ٤٨٠) اثری با عنوان امالی را از او نام برده و قاضی عیاض (٤ / ٧٠٤) نوشته که از احادیث عوالی وی حدود ١٠٠ برگ موجود است. وی تعلیقاتی هم برالمدونة و یادداشتهایی در شرح احوال مالکیان داشته است (مخلوف، همانجا؛ محفوظ، ٤ / ١٠). اثر دیگر او فهرسه‌ای است که کتانی (١ / ١١١) آن را روایت کرده است، اما آثاری از او که اینک نسخه‌های خطی آنها موجود است، اینهاست: ١. الاحکام لمسائل الاحکام المستخرجة من کتاب الدلائل والاضداد، که نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ رباط (علوش، ٢(١) / ٢٤٧) و نسخه‌ای دیگر در کتابخانۀ اسکوریال (ESC٢، شم‌ ١٨٤١(٥)) موجود است؛ ٢. حرز الاقسام لجمیع العلل والاسقام، که نسخه‌ای از آن در انستیتوی خاورشناسی شوروی (خالدوف، شم‌ ‌١٠٠٨٠) نگهداری می‌شود؛ ٣. مجموعه‌ای فقهی احتمالاً با عنوان النظائر، که نسخه‌ای از آن در الجزائر موجود است (نک‌ : GAL, S, I / ٦٦١).

مآخذ

ابن‌اثیر، الکامل؛
ابن بشکوال، خلف ‌بن عبدالملک، الصلة، قاهره، ١٩٦٦ م؛
ابن‌عذاری، محمد، البیان المغرب، ج ٣، به کوشش لوی پرووانسال، بیروت، ١٩٨٣ م؛
همو، همان، ج ٤، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٩٦٧ م؛
ابن ماکولا، علی ‌بن هبة ‌الله، الاکمال، حیدرآباد دکن، ١٤٠٦ ق / ١٩٨٦ م؛
ابوعبید بکری، عبدالله، المغرب فی ذکر بلاد افریقیة والمغرب، به کوشش دوسلان، الجزایر، ١٨٥٧ م؛
حمیدی، محمد بن فتوح، جذوة المقتبس، به کوشش ابراهیم ابیاری، بیروت، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
علوش، ی. س. و عبدالله رجراجی، فهرس المخطوطات العربیة المحفوظة فی الخزانة العامة برباط الفتح، رباط، ١٩٥٤ م؛
قاضی عیاض، ترتیب المدارک، به کوشش احمد بکیر محمود، بیروت، ١٣٨٧ ق / ١٩٦٧ م؛
کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس، قاهره، ١٣٤٦ ق؛
محفوظ، محمد، تراجم المؤلفین التونسیین، بیروت، ١٤٠٥ ق / ١٩٨٥ م؛
مخلوف، محمد بن محمد، شجرة النور الزکیة، قاهره، ١٣٥٠ ق؛
مقری، احمد بن محمد، نفح الطیب، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٣٨٨ ق / ١٩٦٨ م؛
نویری، احمد بن عبدالله، نهایة الارب، به کوشش حسین نصار و عبدالعزیز اهوانی، قاهره، ١٤٠٣ ق / ١٩٨٣ م؛
نیز:

ESC٢;
GAL, S;
Khalidov.

علی رفیعی