جَیّانی، ابوعلی حسین بن محمد بن احمد غسانی (٤٢٧- ٤٩٨ق / ١٠٣٦-١١٠٥م)، محدث و رجال‌شناس مالکی اندلس. وی در «الزهرا» شهری در نزدیکی قرطبه متولد شد. پدرش در زمان حملۀ بربرها، به جیان (ه‌ م) پناه آورد و از آن‌رو نسبت جیانی گرفت (یاقوت، ٢ / ١٦٩؛ ابن ابار، ٧٧- ٧٨). وی هرگز اندلس را ترک نکرد (ذهبی، ١٩ / ١٤٩).
جیانی از ٤٤٤ق / ١٠٥٢م آغاز به طلب حدیث کرد (ابن خلکان، ٢ / ١٨٠)، و نزد بزرگانی چون ابو عمر ابن عبدالبر، ابو ولید باجی، ابوعبدالله محمد بن عتاب، حکم بن جذامی، ابوالعباس عُذری و ابوالقاسم طرابلسی دانش آموخت (قاضی عیاض، ١٣٨؛ ابن بشکوال، ١ / ١٤١-١٤٢؛ ضبی، ٢٤٩؛ ذهبی، همانجا). وی در علم حدیث تبحر بسیار یافت و رئیس محدثان قرطبه در عصر خود گردید (ابن بشکوال، یاقوت، همانجاها). به گفتۀ قاضی عیاض او پس از درگذشت ابوعلی غسانی، سرآمد محدثان اندلس شد (ابن ابار، ٧٨). ضبط وی در کتابت حدیث و اتقان او در روایت را ستوده‌اند (قاضی عیاض، همانجا).
جیانی بر ادب عربی تسلط داشت و واژه‌های غریب و نادر این زبان را به خوبی می‌شناخت و اشعار و انساب عرب را نیز می‌دانست (همو، نیز یاقوت، همانجاها؛ ابن فرحون، ٣٣٢).
جیانی در جامع قرطبه تدریس می‌کرد و دانشمندان و فقیهان بسیاری نزد وی دانش آموختند (ابن بشکوال، ١ / ١٤٢؛ مقری، ١٥٠). از جمله شاگردان او می‌توان از محمد بن حکم باهلی، احمد بن ابراهیم جیانی، قاضی ابوعلی بن سکره، ابوالقاسم ابن ورد، عبدالله بن خصله و محمد بن برطله نام برد (ذهبی، ١٩ / ١٥٠؛ مخلوف، ١٢٣).
ابن عبدالبر برای تکمیل کتاب مشهور خود الاستیعاب از وی یاری خواست (ذهبی، ١٩ / ١٤٩-١٥٠). به گفتۀ قاضی عیاض، جیانی بدو دست‌خطی داد و در آن اجازۀ تصحیح فهرست بزرگ شیوخ خود را به وی داد (قاضی عیاض، ١٣٩؛ کتانی، ١ / ٥٠٠). افزون بر آن، افراد صاحب‌نام دیگری چون ابن فرحون، ابن عطیه، ابوالحسن ابن مغیث و ابوجعفر ابن باذش از وی روایت کرده‌اند (مقری، همانجا؛ ضبی، ٣٢٧؛ مخلوف، همانجا؛ کتانی، ٢ / ٨٨٧).
اشعاری پراکنده از وی مبنی بر ابراز تعلق خاطرش نسبت به محدثان در منابع آمده است (ابن بشکوال، مقری، همانجاها). جیانی پیش از مرگ مدتی خانه‌نشین بود (ابن بشکوال، ١ / ١٤٣؛ یاقوت، ٢ / ١٧٠).

آثـار

١. تقیید المهمل و تمییز المشکل

مشهورترین اثر جیانی است که در آن به ضبط نامهای مبهم در رجال صحیحین بخاری و مسلم پرداخته است؛ این اثر در ٣ جلد به کوشش علی عمران و محمد عزیز شمس در مکه (١٤٢٤ق / ٢٠٠٣م) به چاپ رسیده است. بخشی از کتاب نیز با عنوان التنبیه علی الاوهام الواقعة فی المسند الصحیح للبخاری به کوشش محمد صادق آیدین در ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م به طور جداگانه انتشار یافته است و نسخه‌های مستقلی هم دارد (GAS, I / ١٤٢). آثار عرضه شده در فهارس نسخ خطی با عنوان التعریف بشیوخ البخاری (زرکلی، ٢ / ٢٥٥) و الکنى و الالقاب (GAL, S, I / ٦٢٩; GAL, I / ٤٥٤)، ظاهراً بخشهای همین کتاب‌اند (نیز نک‌ : حاجی خلیفه، ١ / ٥٥٣).

٢. تسمیة شیوخ ابی داوود

در مطالعۀ شیوخ وی در کتاب سنن (ابن خیر، ٢٢١-٢٢٢)، که به کوشش محمد سعید زغلول در بیروت (١٤١٨ق / ١٩٩٧م) به چاپ رسیده است.

٣. تسمیة شیوخ النسایی

که اثری مشابه در سنن نسایی و رجال آن است (مخلوف، همانجا).

مآخذ

ابن ابار، محمد، المعجم، مادرید، ١٨٨٥م؛
ابن بشکوال، خلف، الصلة، به کوشش عزت عطار حسینی، قاهره، ١٣٧٤ق / ١٩٥٥م؛
ابن خلکان، وفیات؛
ابن خیر، محمد، فهرسة، به کوشش ف. کودرا، بغداد، ١٩٦٣م؛
ابن فرحون، ابراهیم، الدیباج المذهب، قاهره، ٢٠٠٣م؛
حاجی خلیفه، کشف؛
ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
زرکلی، اعلام؛
ضبی، احمد، بغیة الملتمس، مادرید، ١٨٨٤م؛
قاضی عیاض، الغنیة، به کوشش ماهر زهیر جرار، بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
کتانی، عبدالحی، فهرس الفهارس و الاثبات، بیروت، ١٩٨٢م؛
مخلوف، محمد، شجرة النور الزکیة، قاهره، ١٣٤٩ق؛
مقری، احمد، ازهار الریاض، قاهره، ١٣٥٨ق / ١٩٣٩م؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:

GAL; GAL, S; GAS.

پریسا عرب