ثابِتِ بْنِ اَسْلَمِ بْنِ عَبْدُ الْوَهّاب، ابوالحسن (مق‌ ح ٤٦٠ق/ ١٠٦٨م)، فقیه و نحوشناس شیعی‌مذهب سوری. برخی سال درگذشت ثابت را حوالی سال ٤٢٠ق/ ١٠٢٨م نوشته‌اند (نک‌ : خوانساری، ٢/ ١٦٤؛ بغدادی، ١/ ٢٤٨). بعضی نیز نام پدر او را احمد گفته‌اند که ظاهراً تصحیف است (نک‌ : امین، ٤/ ٧، به نقل از منتجب‌الدین در فهرست).
اخبار مربوط به زندگی ثابت بسیار اندک است. نسبت «حلبی» وی احتمالاً دلالت بر آن دارد که زادگاه و خاستگاه او حلب بوده است (نک‌ : ذهبی، ١٨/ ١٧٦؛ صفدی، ١٠/ ٤٧٠؛ ابن حجر، ٢/ ٧٥). گویند که ثابت از شاگردان بزرگ ابوصلاح حلبی (د ح ٤٤٩ق/ ١٠٥٧م) بود و پس از استاد خود، به تربیت شاگردان وی پرداخت (نک‌ : ذهبی، ابن حجر، همانجاها)؛ نیز او را سرپرست کتابخانه‌ای می‌دانند که سیف‌الدولۀ حمدانی (حک‌ ٣٣٣-٣٥٧ق) در حلب تأسیس کرده بود (نک‌ : صفدی، همانجا؛ سیوطی، ١/ ٤٨٠).
گرایش ثابت به آیین تشیع، زندگی را بر وی تباه کرد، زیرا در روایتی کهن چنین آمده است که وی با آیین اسماعیلیه مخالف بود و می‌کوشید مردم را از گرویدن به آن باز دارد و به همین منظور، کتابی نیز در ردّ اسماعیلیه و انتقاد از عقاید آنان نگاشت. این امر موجب شد که وی را از حلب به مصر بردند و در حدود سال ٤٦٠ق/ ١٠٦٨م به‌فرمان مستنصر فاطمی (د ٤٨٧ق/ ١٠٩٥م) بر دار آویختند و کتابخانۀ شهر حلب را که مشتمل بر ١٠ هزار جلد کتاب بود، آتش زدند (نک‌ : ذهبی، صفدی، سیوطی، همانجاها).
گویا کتابی که اسباب قتل ثابت را فراهم آورده بود، چنین نام داشت: ابتداء دعوة العبیدیین و کشف عُوارهم (نک‌ : آقابزرگ، ١/ ٦٠). اثر دیگری نیز به نام تعلیل قراءة عاصم به او منسوب است (نک‌ : صفدی، سیوطی، همانجاها؛ آقابزرگ، ٤/ ٢٢٦).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، لسان المیزان، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، به کوشش حسن امین، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
بغدادی، هدیه؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، بیروت، ١٤١١ق/ ١٩٩١م؛
ذهبی، محمد، سیراعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و محمدنعیم عرقسوسی، بیروت، ١٤٠٦ق/ ١٩٨٦م؛
سیوطی، بغیة الوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت، ١٣٩٩ق/ ١٩٧٩م؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش ژاکلین سوبله و علی عماره، ویسبادن، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م.

هادی نظری‌منظم