اِبْنِ مُتَوَّج، جمال‌الدين احمد بن عبدالله بن محمد بن علی بن حسن بحرانی، عالم امامی بحرين در سده‌های ٨ و ٩ق / ١٤ و ١٥م. در برخی منابع لقب او فخرالدين (ابن ابی جمهور، ١ / ٦، ٧) و شهاب‌الدين (حسينی قاری، ١) نيز آمده است. از جزئيات زندگی ابن متوج اطلاعی در دست نيست. تنها می‌دانيم كه او اهل اُوال ــ از جزاير بحرين ــ بود و برای تحصيل به عراق آمد. وی در حله از محضر فرزند علامۀ حلی، فخرالمحققين (د ٧٧١ق) و ديگران بهره گرفت و پس از دريافت اجازه از آنان به بحرين بازگشت (ماحوزی، «جواهر»، ٨٦-٨٧). ابن متوج تا پايان عمر در بحرين به قضا و امور حسبيه اشتغال داشت. وی در همانجا درگذشت و در جزيره اُكُل به خاك سپرده شد (همان، ٨٩). تاريخ وفات او به قطع دانسته نيست، ليكن برخی به استناد دست نوشته‌ای به خط فرزندش ناصر، آن را در ٨٢٠ق / ١٤١٧م دانسته‌اند (نك‌ : امين، ٣ / ١٣).
وی در حله با شهيد اول (د ٧٨٦ق) گفت‌وگوهايی داشته و چندی پس از بازگشت ابن متوج از حله، آن دو در مكه و موسم حج مجدداً با يكديگر ديدار كرده‌اند و بين ايشان مباحثه‌ای روی داده (ماحوزی، همانجا). احمد بن فهد احسايی، فخرالدين سبيعی و احمد ابن محذم اوائلی از ابن متوج بهره برده و روايت كرده‌اند (ابن ابی جمهور، ١ / ٦-٧؛ افندی، ١ / ٤٤). وی فقيهی بود كه فتاويش در نقاط دورتر نيز تا حدودی شهرت داشته است (ابن ابی جمهور، ١ / ٦) و مؤلفان برخی اقوال فقهی وی را مورد توجه قرار داده‌اند (نك‌ : ماحوزی، همانجا؛ افندی، ١ / ٤٣). همچنين گفته شده كه مقصود فاضل مقداد (١ / ١٤٣، جم‌ ‌) از معاصری كه اقوال وی را نقل كرده، ابن متوج بوده است (نك‌ : افندی، ١ / ٤٤- ٤٥).
معتبرترين منبع اطلاعات دربارۀ ابن متوج، نوشته‌های ماحوزی است («علماء البحرين»، ٦٩-٧٠، «جواهر»، ٨٦-٩٠) كه با گفته‌های ابن ابی جمهور در آثارش (نك‌ : ١ / ٦؛ بحرانی، ١٧٩) و حر عاملی (٢ / ١٦) تكميل می‌شود.
گفتنی است افندی علاوه بر شرح حال مفصلی كه از ابن متوج آورده (١ / ٤٣)، در جايی ديگر (٣ / ٢٢٠) به شيوۀ معمول خود شرح حال ديگری برای وی آورده كه بر اساس نسخۀ تحفة الاخوان مرندی نوشته شده و در آن نام جد ابن متوج به جای محمد، سعيد ضبط گرديده و همين امر موجب شده است كه برخی چون محسن امين (نك‌ : ٣ / ١٠-١٣)، احمد بن عبدالله بن محمد و احمد بن عبدالله بن سعيد را دو شخصيت متمايز قلمداد كنند.
از آثار به جای ماندۀ او الناسخ و المنسوخ است. ابن متوج خود می‌گويد (صص ١١-١٢)، آن را از تفسير خويش برگرفته است. شرح اين رساله از عبدالجليل حسينی قاری با تصحيح و ترجمۀ محمد جعفر اسلامی در ١٣٤٤ش در تهران به چاپ رسيده است.
برخی از آثار وی نيز به صورت خطی بازمانده است: ١. غرائب المسائل (آستان، ٢ / ٨٨- ٨٩)؛ ٢. كفاية الطالبين (همان، ٢ / ١٠٢، ٥ / ٤٨٢). اين رساله با عنوانهای هداية المستبصرين و مايجب علی المكلف و مايعم به البلوى نيز شناخته می‌شده است (نك‌ : آقابزرگ، ١٩ / ٣٥، ٣٦، ٢٥ / ١٩١)؛ ٣. منهاج الهداية فی تفسير آيات الاحكام الخمسمأة. آقابزرگ نسخه‌ای از آن در كتابخانه‌ای شخصی ديده است (٢٣ / ١٨٠-١٨١)؛ ٤. وسيلة القاصد فی فتح معضلات القواعد، در شرح قواعد الاحكام علامۀ حلی (آستان، ٥ / ٥٢٨- ٥٢٩)؛ ٥. الثارات يا قصص الثار، منظومه‌ای بلند در مراثی و حماسه‌های شيعه با مطلع «علیّ حرام ان الذّ بمطعم» ( آلوارت، شم‌ ٨٠٥٨(٥))؛ ٦. حرز منظوم (الهيات، ٢٩٠؛ قس: فولرس، شم‌ ٨٩١(٤٨)؛ برای برخی ديگر از اشعار او، نك‌ : طريحی، ١٥٣-١٥٥؛ خوانساری، ١ / ٧٠-٧١). همچنين ماحوزی («علماء البحرين»، ٧٠، «جواهر»، ٨٨) و افندی (٣ / ٢٢٠) آثار ديگری را از او برشمرده‌اند.

مآخذ

آستان قدس، فهرست؛
آقابزرگ، الذريعة؛
ابن ابی جمهور احسايی، محمدبن علی، غوالی اللئالی، به كوشش مجتبی عراقی، قم، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
ابن متوج، احمدبن عبدالله، «الناسخ و المنسوخ»، شرح كتاب الناسخ و المنسوخ (نك‌ : حسينی قاری در همين مآخذ)؛
افندی، عبدالله، رياض العلماء، قم، ١٤٠١ق؛
الهيات تهران، خطی؛
امين، محسن، اعيان الشيعة، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
بحرانی، يوسف، لؤلؤة البحرين، به كوشش محمدصادق بحرالعلوم، قم، مؤسسة آل البيت؛
حرعاملی، محمدبن حسن، امل الأمل، به كوشش سيد احمد حسينی، بغدادی، ١٣٨٥ق؛
حسينی قاری، عبدالجليل، شرح كتاب الناسخ و المنسوخ، به كوشش و ترجمۀ محمد جعفر اسلامی، تهران، ١٣٤٤ش؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٨٢ق / ١٩٦٢م؛
طريحی، فخرالدين، المنتخب، نجف، ١٣٧٩ق؛
فاضل مقداد، كنز العرفان فی فقه القرآن، به كوشش محمدباقر بهبودی، تهران، ١٣٤٣ش؛
ماحوزی، سليمان، «علماء البحرين»، «جواهر البحرين»، فهرست آل بابويه و علماء البحرين، به كوشش احمد حسينی، قم، ١٤٠٤ق؛
نيز:

Ahlwardt;
Vollers, K., Katalog der islamischen... Handschriften der Universitäts-Bibliothek zu Leipzig, Osnabrück, ١٩٧٥.

محمدجواد انواری