اِبْنِ قَزْوينی، ابوالحسن علی بن عمر بن محمد بن حسن حربی (٣٦٠-٤٤٢ق / ٩٧٠-١٠٥٠م)، محدّث و فقيه شافعی. ابن جوزی لقب او را قزوينی آورده است ( المنتظم، ٨ / ١٤٦). رافعی گويد اصل او از قزوين است، اما دانسته نيست كه در اين شهر زاده شده باشد (٣ / ٣٨٧)، ولی اسنوی وی را زادۀ بغداد می‌داند (٢ / ٣١٢). ابن قزوينی در بغداد به تحصيل پرداخت. از مشايخ او می‌توان ابوحفص ابن زيّات، ابوالعباس ابن مكرم، قاضی جراحی و ابوعمر ابن حيويه را نام برد (خطيب بغدادی، ١٢ / ٤٣). فقه را نزد ابوالقاسم داركی و نحو را از ابوالفتح ابن جنی آموخت و قرآن را با قرائات مختلف نزد ابوحفص كنانی خواند (ابن جوزی، صفة الصفوة، ٢ / ٤٨٨). ابن سبعون قيروانی او را ثقه دانسته است (ذهبی، ١٧ / ٦١١). وی كثيرالحديث بود و مجالس املايی داشت كه كسان بسياری در آن شركت می‌كردند (رافعی، همانجا). از جملۀ راويانش خطيب بغدادی، ابن خيرون، ابوالوليد باجی، ابوسعد طرسوسی، نجيب حرانی و عبدالصمد بن مأمون شايان ذكرند (ذهبی، ١٧ / ٦٠٩؛ سبكی، ٣ / ٢٩٩؛ ابن جوزی، المصباح، ١ / ٢٢٤). وی علاوه بر روايت حديث، به نقل حكايات و اشعار نيز می پرداخت. از جمله برخی اشعار ابن نباته به روايت او آمده است (ابن اثير، ٩ / ٥٧٠). زهد او را ستوده‌اند، ولی گفته شده است كه لباسهای زيبا می‌پوشيد و برخی وی را بر اين امر ملامت می‌كردند، اما ابن قزوينی اين امر را با زهد منافی نمی‌دانست (ذهبی، ١٧ / ٦١١-٦١٢). ابونصر هبةالله بن محلّی كتابی در شرح حال و فضايل او تأليف كرده است (سبكی، همانجا). ابن قزوينی در ٨٢ سالگی در بغداد درگذشت و در منزلش به خاك سپرده شد (خطيب بغدادی، همانجا).
از آثار او الفوائد المنتقاة، الغرائب الحسان است كه به صورت خطی در كتابخانۀ چستربيتی موجود است ( آربری، شم‌ ٣٤٩٥(٣)؛ قس: اثری با همين عنوان از ابوالحسن علی بن عمر دارقطنی: GAS, I / ٢٠٨). افزون بر اين، بخشهايی از امالی وی به صورت پراكنده در كتابخانۀ ظاهريه مضبوط است (ظاهريه، ١ / ٢٤٩، ٣٠٤-٣٠٥؛ سواس، ٧٣-٧٤، ١٠٤-١٠٥، ٥٥٤).

مآخذ

ابن اثير، الكامل؛
ابن جوزی، عبدالرحمن بن علی، صفة الصفوة، به كوشش محمود فاخوری و محمد رواس قلعه‌جی، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
همو، المصباح المضیء فی خلافة المستضیء، به كوشش ناجيه عبدالله ابراهيم، بغداد، ١٣٩٦ق / ١٩٧٦م؛
همو، المنتظم، حيدرآباد دكن، ١٣٥٩ق؛
اسنوی، عبدالرحيم بن حسن، طبقات الشافعية، به كوشش عبدالله جبوری، بغداد، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
خطيب بغدادی، احمد بن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمدبن احمد، سيراعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و محمدنعيم عرقسوسی، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
رافعی قزوينی، عبدالكريم ابن محمد، التدوين فی اخبار قزوين، به كوشش عزيزالله عطاردی، حيدرآباد دكن، ١٤٠٤ق؛
سبكی، عبدالوهاب بن تقی‌الدین، طبقات الشافعية الكبری، بيروت، ١٣٢٤ق؛
سواس، ياسين محمد، فهرس مجاميع المدرسة العمريّة، كويت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
ظاهريه، خطی (مجاميع)؛
نيز:

Arberry;
GAS.

رؤیا حقیقی ایرانی