دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١١٦٠ - ابن قرقول
ابن قرقول
نویسنده (ها) :
محمود نوالی
آخرین بروز رسانی :
سه شنبه ٢٠ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اِبْنِ قُرْقول، ابواسحاق ابراهيم بن يوسف بن ابراهيم وَهرانی حَمزی (٥٠٥- ٥٦٩ق / ١١١١-١١٧٤م)، محدّث و فقيه مالكی. اصل خاندان او به حمزه از توابع بجايه باز میگردد. وی در المريه متولد شد و در همانجا نشأت يافت. سپس به مالقه و بعد سبته و از آنجا به سَلا نقل مكان كرد و سرانجام به فاس رفت و همانجا درگذشت. او برای كسب علم سفر بسيار كرد و بجز آنچه ذكر شد، در ديگر نقاط مغرب و اندلس چون مكناسه و جزيرۀ شقر نيز به تعلم و تعليم پرداخت (ابن ابار، ١ / ١٥١-١٥٢). از مشايخ وی ابومحمد ابن عطيه، ابوبكر ابن عربی، ابواسحاق ابن حُبيش و ابوالحسن ابن باذش را میتوان نام برد (نك : همانجا). او شاگردان و راويان بسياری داشته (همانجا) كه از آن جمله يوسف بن محمد بن شيخ و عبدالعزيز بن علی سماتی قابل ذكرند (ذهبی، ٢٠ / ٥٢٠). تنها اثر شناخته شدۀ ابن قرقول، كتاب مطالع الانوار علی صحاح الآثار، در غريب الحديث است كه آن را به شيوۀ كتاب مشارق الانوار قاضی عياض نوشته و در آن به مشكلات احاديث موطأ مالك، صحيح بخاری و صحيح مسلم و توضيح لغات مبهم آنها پرداخته است (حاجی خليفه، ٢ / ١٧١٥). از اين كتاب چندين نسخۀ خطی در کتابخانههای جامع قرويين فاس، توپكاپی و چستربيتی و جز آن موجود است (فاسی، ٢ / ٣٧٥، ٣ / ١٢٩؛ TS، شم ٢٨٢٠؛ آربری، شم GAL, I / ٤٥٧;
GAL, S, I / ٦٣٣;
٣٥٦١).
مآخذ
ابن ابار، محمدبن عبدالله، التكملة لكتاب الصلة، قاهره، ١٩٥٦م؛
حاجی خليفه، كشف؛
ذهبی، محمدبن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و محمدنعيم عرقسوسی، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
فاسی، محمد عابد، فهرس مخطوطات خزانة القرويين، دارالبيضاء، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
نيز:
Arberry;
GAL;
GAL, S;
TS.
محمود نوالی