اِبْنِ فَرَحِ اِشْبيلی، ابوالعباس شهاب‌الدين احمد بن فرح بن احمد لخمی اشبيلی (٦٢٥- ٦٩٩ق / ١٢٢٨-١٣٠٠م)، محدث و فقيه شافعی. از رويدادهای زندگی وی اطلاع زيادی در دست نيست. او در اشبيليه متولد شد و به هنگام اشغال اشبيليه در ٦٤٦ق / ١٢٤٨م توسط فرناندو سوم (حك‌ ٦١٤-٦٥٠ق / ١٢١٧-١٢٥٢م) به اسارت مسيحيان درآمد (نيكل، ٣٦٠) و پس از آزادی در حدود ٦٥٠ق ابتدا مناسك حج به جای آورد، آنگاه برای كسب علم به مصر و سپس به دمشق رفت. در مصر از شرف‌الدين انصاری، اسماعيل بن عزّوز، نجيب بن صيقل و ابن علاق، و در دمشق از ابن عبدالدائم مقدسی و عمر بن ابی سعد كرمانی و ابن ابی اليسر حديث شنيد. وی همچنين در مصر از عزالدين بن عبدالسلام فقه آموخت (ذهبی، ٤ / ١٤٨٦؛ صفدی، ٧ / ٢٨٦). ابن فرح از آن پس در مسجد جامع دمشق مجلس حديث تشكيل داد، و علاوه بر ذهبی كه به تصريح خود در حلقۀ درس او حضور يافته، بِرزالی، مقاتلی، نابلسی، ابومحمد ابن وليد، دمياطی و يونينی نيز از جمله كسانی بودند كه از او دانش آموختند (ذهبی، همانجا؛ سبكی، ٥ / ١٢؛ صفدی، ٧ / ٢٨٦، ٢٨٧).
ذهبی (همانجا) ضمن ذكر اهتمام ابن فرح به فراگيری و دقت در الفاظ و معانی حديث، وثاقت و راستگويی وی را می‌ستايد. او قصيده‌ای لاميه در ٢٠ بيت سروده كه دربارۀ برخی اصطلاحات علم حديث است. سبكی (٥ / ١٢-١٣) ١٨ بيت از اين قصيده و مقری (٢ / ٢٨٢-٢٨٣) تمامی آن را آورده است. بر اين قصيده شروح زيادی نوشته شده كه از جمله شرح عزالدين ابن جماعه با عنوان زوال التَرَح فی شرح منظومة ابن فرح، توسط ريش در ليدن (١٨٨٥م) و نيز با ترجمۀ آلمانی توسط فلايشر (١٨٩٥م) در همانجا به چاپ رسيده است. بروكلمان نسخه‌های خطی متعددی از متن و نيز شرحهای اين قصيده توسط خليل تتايی، ابن قطلوبغا و ديگران را معرفی می‌كند (GAL, I / ٤٥٩;
GAL, S, I / ٦٣٥). از آثار ابن فرح شرح اربعين نووی، به صورت خطی در كتابخانه‌های برلين و پاريس ( آلوارت، شم‌ ١٤٨٨؛ دوسلان، شم‌ ٧٤٧) نگهداری می‌شود و نسخۀ مختصر خلافيات ابوبكر بيهقی، كه اختصاری از رسالۀ ذكر ما اختلف فيه الشافعی و ابوحنيفۀ اوست، در كتابخانۀ چستربيتی ( آربری، شم‌ ٣٧٨٩) موجود است.

مآخذ

ذهبی، محمدبن احمد، تذكرة الحفاظ، حيدرآباد دكن، ١٣٧٧ق / ١٩٥٨م؛
سبكی، عبدالوهاب بن علی، طبقات الشافعية الكبری، قاهره، ١٣٢٤ق؛
صفدی، خليل ابن ایبک، الوافی بالوفيات، به كوشش احسان عباس، بيروت، ١٣٨٩ق / ١٩٦٩م؛
مقری، احمدبن محمد، نفح الطيب، به كوشش يوسف محمد بقاعی، بيروت ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
نيز:

Ahlwardt;
Arberry;
De Slane;
GAL;
GAL, S;
Nykl, A. R., Hispano Arabic Poetry, Baltimore, ١٩٤٦.

سیمین محقق