جُمْعه، نام شصت و دومین سورۀ قرآن مجید، مشتمل بر دو رکوع، ١١ آیه، ١٢٨ کلمه و ٧٢٠ حرف.
سورۀ جمعه را از آغاز نزول تاکنون با عنوان دیگری ننامیده‌اند، و وجه تسمیۀ آن ترکیب اضافی «یوم الجمعۀ» یاد شده در نهمین آیۀ سوره است (نک‌ : ابن عاشور، ٢٨ / ٢٠٤) و ظاهراً سالها پیش از نزول قرآن جایگزین عنوان دیرینۀ «یوم العروبة» شده بوده است (ابن منظور، ذیل جمع؛ ابن حجر، ٢ / ٢٨١-٢٨٢؛ قس: صنعانی، ٣ / ١٥٩-١٦٠؛ ابن عاشور، همانجا). واژۀ جمعه در منابع لغوی به ٣ صورت جُمْعه، جُمَعه و جُمُعه ضبط شده (ابن فارس، نیز قاموس، ذیل جمع) که انتخاب قرآن کریم صورت سوم آن است. هرچنـد برخـی از قاریان مشهور جمعه را به سکون میم ــ چنان‌که در زبان فارسی هم تلفظ می‌شود ــ قرائت کرده‌اند (نک‌ : طوسی، نیز ابن جوزی، زاد ... ، قرطبی، ذیل آیه)؛ البته، تأکید کتابهای قرائات بر نبود هیچ اختلافی میان قاریان هفت‌گانه و ده‌گانه در فرش الحروف سورۀ جمعه (نک‌ : ابن مجاهد، ٦٣٦؛ ابن مهران، ٤٣٦؛ ابوعلی فارسی، ٤ / ٤٢؛ ابن جوزی، فنون ... ، ٣١٤؛ ابن غلبون، ٢ / ٧٢٠؛ ابن جزری، ٢ / ٣٨٧؛ سخاوی، ١ / ٤٦٥)، حاکی از آن است که این اختلاف را از مقولۀ اختلاف قرائات نمی‌دانسته‌اند.
سورۀ جمعه در ترتیب نزول مشهور یکصد و دهمین سورۀ قرآن کریم است که پس از سورۀ صفّ و پیش از سورۀ حشر نازل شده (ابن ندیم، ٢٨-٢٩؛ طبرسی، ١٠ / ٤٠٥؛ سیوطی، الاتقان، ١ / ٤٣؛ دروزه، ١ / ١٤؛ قس: ابن عاشور، ٢٨ / ٢٠٥)، و در ترتیب تلاوت نیز پس از سورۀ صف، اما پیش از سورۀ منافقون جای گرفته است. در دیگر روایات ترتیب نزول، به‌جز یک روایت، ردیفهای ٩٤ تا ١١١ به این سوره اختصاص یافته است که همه از مدنی بودن این سوره حکایت دارند (نک‌ : رامیار، ٦٧٦-٦٧٧).
سورۀ جمعه، با توجه به شواهد درون سوره‌ای و مضامین آن، در اواسط عهد مدنی نازل شده است (نک‌ : دروزه، ٧ / ٢٣١) و مفسران بر مدنی بودن این سوره اجماع دارند (میبدی، ١٠ / ٩٥؛ بیضاوی، ١٩ / ٨١). اگرچه مشهور است که پیامبر اکرم(ص) نخستین نماز جمعه را در مدینه اقامه کرده‌اند (ابوالفتوح، ١٩ / ٢٠٠)، اما بنابر تحقیق، این دو امر با یکدیگر ملازمه‌ای ندارند (نک‌ : دروزه، ١ / ١٣٦-١٣٧، ١٤٢؛ نیز نک‌ : ه‌ د، اعلى)؛ چه، آغاز تشریع نماز جمعه سال دوازدهم بعثت در مکه بود و پیامبر اکرم(ص) طی نامه‌ای مصعب بن عمیر را به اقامۀ نماز جمعه در مدینه موظف گردانیده‌اند (مسعودی، ٣ / ١٩؛ احمدی، ٢٣٩؛ نیز نک‌ : ابن ماجه، ١ / ٣٤٤؛ طبرانی، ٧ / ٢٦٨؛ سیوطی، الدر ... ، ٨ / ١٥٠؛ دروزه، ٨ / ٢٣٣-٢٣٤؛ ابن عاشور، ٢٨ / ٢٢٠). بنابراین، روایت منقول از ابن عباس و ضحاک مبنی بر مکی بودن سورۀ جمعه (نک‌ : ابوالفتوح، ١٩ / ١٩٠) ظاهراً ناظر به همین نکتۀ اخیر بوده، و اصطلاح مشهور مکی و مدنی در آن لحاظ نشده است.
سورۀ جمعه، براساس گروه‌بندی سوره‌های قرآنی در تعلیم نبی اکرم(ص)، یکی از اعضای هفت‌گانۀ سامانۀ «مستحبات» است که سوره‌های ١٧، ٥٧، ٥٩، ٦١، ٦٢، ٦٤ و ٨٧ را دربر می‌گیرد (برای توضیح، نک‌ : اندرابی، گ ٤٠ ب؛ سیوطی، الاتقان، ١ / ١٩٣). محور موضوعی مشترک در همۀ سوره‌های این مجموعه، «مقامات پیامبر اکرم(ص) و امتیازات قرآن کریم» است که در هریک از این ٧ سوره جنبه‌ای خاص از آن به تفصیل طرح و شرح می‌گردد (نک‌ : ه‌ د، اسراء، نیز اعلى). محور موضوعی ویژه در سورۀ جمعه (٦٢)، امتیازات منحصر به فردی است که از ناحیۀ فضل الٰهی به امت خاتم پیامبران اختصاص داده شده (آیۀ ٤؛ نیز نک‌ : سیوطی، تناسق ... ، ١١٤؛ قطب، ٦ / ٣٥٦٢-٣٥٦٣؛ مدرسی، ٣٦٥)، و بیش از همه حسادت و عداوت قوم یهود را نسبت به مسلمانان برانگیخته، تا آنجا که به نوعی، آنان را به مباهله فرا خوانده است (مراغی، ٢٨ / ١٠٤؛ قطب، ٦ / ٣٥٦٣؛ نیز نک‌ : طنطاوی، ٢٤ / ١٧٤؛ ابن عاشور، ٢٨ / ٢٠٦).
سورۀ جمعه (٦٢) با اشاره‌ای سرشار از تجلیل و تکریم به نخستین مزیت امت اسلام، بعثت سیدالمرسلین، تعلیم کتاب و حکمت از سوی آن حضرت به مسلمانان، آغاز می‌شود (آیات ١-٤)؛ به جمعه و جماعت، به مثابۀ امتیاز مسلمانان نسبت به دیگر امتهای جهان، می‌پردازد (آیات ٩ و ١٠) و در آن میان، برخی از یهودیان را با نام و نشان مورد طعن و لعن بی‌امان قرار می‌دهد و خاطرنشان می‌سازد که از آن رنج جاودان حِقد و حسد نسبت به مسلمانان جز با تمنای مرگ راهی ندارند که جهان‌خوارگی و زیادت‌طلبی آن راه را نیز فراروی آنان بسته است (آیات ٥-٨) و با ارائۀ نمونه‌ای عینی از «خلق عظیم» پیامبر اعظم(ص) (قلم / ٦٨ / ٤) که امتیازی بی‌نظیر و «رحمت خاص» خداوند عالمیان نسبت به امت آخرالزمان است (آل عمران / ٣ / ١٥٩)، با بیان داستان‌گونه‌ای کوتاه پایان می‌یابد (نک‌ : جواهر ... ، ١١٤).
داستان از این قرار است که بنا به روایات اسباب نزول در یکی از همان نمازجمعه‌های نخستین و با توجه به قرائن موجود در روایات، در مکه همین‌که آوای جرس به نشانۀ ورود کاروان بازرگانی از آن سوی دروازۀ شهر به گوش نمازگزاران رسید، جملگی ــ به استثنای ١٢ تن ــ پیامبر اکرم(ص) را در حال ایراد خطبۀ نماز جمعه واگذاشتند و به هوای آن سر و صدا به سوی کاروانیان شتافتند. حضرت رسول اکرم(ص) در مقام برخورد با این عملکرد دور از انتظار از سوی صحابه و یارانشان، تنها به بیان این حقیقت اکتفا کردند که اگر آن چند تن نیز بر جای خود نمی‌ماندند و همگی آن حضرت را تنها وا می‌نهادند، منطقه یکپارچه آتش می‌گردید (واحدی، ٢٨٦؛ خازن، ٧ / ٧٩؛ قس: اسماعیل حقی، ٩ / ٥٢٧-٥٢٨؛ نیز نک‌ : دروزه، ٧ / ٢٢٧، ٢٣٣). ابن عاشور این داستان را سبب نزول تمامی سوره به صورت یکپارچه، و مضمون آیۀ پایانی آن را موضوع اصلی سوره دانسته است (٢٨ / ٢٠٥-٢٠٦، ٢١٩-٢٢٠).
سورۀ جمعه با سورۀ صف چنان پیوسته است که سورۀ صف مقدمه‌ای معادل حجم متن برای سورۀ جمعه ــ درست همانند تشکیل صفوف نمـازگـزاران که مقدمۀ اقامۀ جماعت است ــ به حساب می‌آید (طنطاوی، همانجا؛ مراغی، ٢٨ / ٩٣؛ نیز نک‌ : قطب، همانجا)؛ چنان‌که در سورۀ صف، رسالت و بعثت حضرت موسى و حضرت عیسى(ع) در محدودۀ قوم بنی اسرائیل، و در سورۀ جمعه، رسالت جهانی و همگانی خاتم پیامبران مطرح شده است (جواهر، ١١٣-١١٤؛ مراغی، همانجا؛ نیز نک‌ : سیوطی، تناسق، ١٢٤).
ارتباط و تناسب سورۀ جمعه با سورۀ منافقون نیز، به گونه‌ای است که گویی سورۀ منافقون ادامۀ مضامین سورۀ جمعه است؛ چنان‌که آیات ٩ تا ١١ سورۀ منافقون (٦٣) آشکارا تفصیل و گسترش مضمون آیۀ پایانی سورۀ جمعه (٦٢)، و آیات ١ تا ٨ سورۀ منافقون نشانگر نفوذ گروهی نیرنگ‌ساز و حیلت ساز، به نام مسلمان، در میان مسلمانان است که روش و منش یهودیان را در پیش گرفته‌اند و همانند آنان مورد نکوهش و سرزنش آیات ٥ تا ٨ سورۀ جمعه خواهند بود (قس: بقاعی، ٢٠ / ٧٣؛ سیوطی، همانجا).
در منابع تفسیری و فضائل القرآن، اجر و ثوابی شگرف، با تعبیری تأمل برانگیز برای مداومت قرائت سورۀ جمعه آورده‌اند (نک‌ : ابـوالـفتوح، ١٩ / ١٩٠)، کـه برخی از علمای اسلامی ــ طبعاً ــ آن را مجعول و بی‌اساس یافته‌اند (مثلاً قونوی، ١٩ / ٩٤). در احادیث مرتبط با خواص القرآن، مداومت بر تلاوت سورۀ جمعه خط امانی از وسوسۀ شیطان قلمداد شده، و در ارتباط با آیۀ چهارم سوره: «ذٰلِکَ فَضْلُ اللّٰهِ یُؤتیهِ مَنْ یَشاءُ وَ اللّٰهُ ذوالْفَضْلِ الْعَظیمِ» دستور العملی خاص برای دستیابی به خاصیتی مخصوص ذکر شده است (نک‌ : یافعی، ١٢١). همچنین قرائت سورۀ جمعه در برخی نمازهای یومیه و نیز قرائت دو سورۀ جمعه و منافقون به ترتیب در رکعت اول و دوم نماز ظهر روز جمعه توصیه شده است (نک‌ : کلینی، ٣ / ٤٢٥-٤٢٦؛ طبرسی، ٩ / ٣٤٥، ١٠ / ٤٢٧؛ حویزی، ٥ / ٢٠؛ مجلسی، ٨٩ / ٣١١؛ آقانجفی، ١٣٤-١٣٥).

مآخذ

آقا نجفی، محمدتقی، خواص الآیات، بمبئی، ١٢٩٩ق؛
ابن جزری، محمد، النشر فی القراءات العشر، بـه کوشش علی محمد ضبـاغ، قـاهره، کتـابخانۀ مصطفیٰ محمد؛
ابن جوزی، عبدالرحمان، زاد المسیر فی علم التفسیر، به کوشش محمد عبدالرحمان عبدالله، بیروت، ١٤٠٧ق / ١٩٨٧م؛
همو، فنون الافنان، به کوشش حسن ضیاء الدین عتر، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد، «الکاف الشاف»، در حاشیۀ الکشاف زمخشری، قم، ١٤١٣ق؛
ابن عاشور، محمدطاهر، التحریر و التنویر، تونس، ١٩٨٤م؛
ابن غلبون، طاهر، التذکرة فی القراءات، به کوشش عبدالفتاح بحیری ابراهیم، قاهره، ١٤١٠ق / ١٩٩٠م؛
ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغة، به کوشش عبدالسلام محمد هارون، قم، ١٤٠٤ق؛
ابن ماجه، محمد، سنن، به کوشش محمد فؤاد عبدالباقی، استانبول، ١٤٠١ق / ١٩٨١م؛
ابن مجاهد، احمد، السبعة فی القراءات، به کوشش شوقی ضیف، قاهره، ١٩٧٢م؛
ابن منظور، لسان؛
ابن مهران، احمد، المبسوط، به کوشش سبیع حمزه حاکمی، دمشق، ١٤٠٧ق / ١٩٨٦م؛
ابن ندیم، الفهرست؛
ابوعلی فارسی، حسن، الحجة للقراءات السبعة، به کوشش بدرالدین قهوجی و دیگران، بیروت، ١٤١٣ق؛
ابوالفتوح رازی، روض الجنان، به کوشش محمد جعفر یاحقی و محمدمهدی ناصح، مشهد، ١٣٧٨ ش؛
احمدی میانجی، علی، مکاتیب الرسول، تهران، ١٣٦٣ش؛
اسماعیل حقی بروسوی، روح البیان، استانبول، ١٣٨٩ق؛
اندرابی، احمد، الایضاح، نسخۀ عکسی موجود در کتابخانۀ مرکز؛
بقاعی، ابراهیم، نظم الدرر، حیدرآباد دکن، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
بیضاوی، عمر، تفسیر، به کوشش عبدالقادر حسونه، بیروت، ١٤١٦ق / ١٩٩٦م؛
جواهر البیان فی تناسب سور القرآن، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
حویزی، عبدعلی، تفسیر نور الثقلین، به کوشش هاشم رسولی محلاتی، قم، ١٤١٢ق / ١٣٧٠ش؛
خازن، علی، لباب التأویل، به کوشش مصطفى محمد، قاهره، المکتبة التجاریة الکبریٰ؛
دروزه، محمد عزت، التفسیر الحدیث، قاهره، ١٣٨١ق / ١٩٦٢م؛
رامیار، محمود، تاریخ قرآن، تهران، ١٣٦٢ش؛
سخاوی، علی، جمال القرّاء و کمال اقراء، به کوشش عبدالکریم زبیدی، بیروت، ١٤١٣ق / ١٩٩٣م؛
سیوطی، الاتقان، به کوشش سعید مندوب، بیروت، ١٤١٦ق / ١٩٩٦م؛
همو، تناسق الدرر، به کوشش عبدالقادر احمد عطا، بیروت، ١٤٠٦ق / ١٩٨٦م؛
همو، الدر المنثور، به کوشش نجدت نجیب، بیروت، ١٤٢١ق / ٢٠٠١م؛
صنعاني، عبدالرزاق، المصنف، به کوشش حبیب الرحمان اعظمی، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
طبرانی، سلیمان، المعجم الکبیر، به کوشش حمدی عبدالمجید سلفی، بیروت، ١٤٠٤ق؛
طبرسی، فضل، مجمع البیان، به کوشش هاشم رسولی محلاتی و فضل الله یزدی طباطبایی، بیروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٨م؛
طنطاوی، محمد، الجواهر، قاهره، ١٣٩٤ق / ١٩٧٤م؛
طوسی، محمد، التبیان، به کوشش احمد حبیب قصیر عاملی، بیروت، داراحیاء التراث العربی؛
قاموس؛
قرآن کریم؛
قرطبی، محمد، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، بیروت، ١٣٧٢ق / ١٩٥٢م؛
قطب، سید، فی ظلال القرآن، بیروت، ١٤٠٢ق / ١٩٨٢م؛
قونوی، اسماعیل، حاشیة علی البیضاوی، به کوشش عبدالله محمود محمدعمر، بیروت، ١٤٢٢ق / ٢٠٠١ق؛
کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی اکبر غفاری، بیروت، ١٤٠١ق؛
مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، بیروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
مدرسی، محمدتقی، مِن هدی القرآن، تهران، ١٤١٠ق؛
مراغی، احمد مصطفێ، تفسیر، قاهره، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
مسعودی، علی، مروج الذهب، به کوشش شارل پلا، بیروت، ١٩٧٠م؛
میبدی، احمد، کشف الاسرار، به کوشش علی اصغر حکمت، تهران، ١٣٦١ش؛
واحدی، علی، اسباب النزول، قاهره، ١٣٨٨ق / ١٩٦٨م؛
یافعی، عبدالله، الدر النظیم، قاهره، مکتبة عبدالحمید احمد حنفی.

محمدعلی لسانی فشارکی