اِبْنِ عُيَيْنه، ابومحمد سفيان بن عيينة بن ميمون هلالی (١٠٧- ١٩٨ق / ٧٢٥-٨١٤م)، محدث و فقيه كوفی. نسبت هلالی او مربوط به رابطۀ ولاء با بنی هلال بن عامر است (ابن سعد، ٥ / ٤٩٧). سفيان در كوفه زاده شد (ابن حبان، ١٤٩) و از دوران كودكی به فراگيری علم روی آورد. ابن عيينه همراه پدرش كه از كارگزاران خالد بن عبدالله قسری بود، در پی عزل خالد در ١١٤ق / ٧٣٢م رهسپار مكه شد (ابن سعد، همانجا؛ بسوی، ١ / ١٨٦). وی در ١٢٦ق به كوفه بازگشت (همو، ١ / ١٨٨). او سفری نيز به بغداد داشته و در ١٥٠ و ١٥٢ق به يمن رفته است (ابن سعد، همانجا؛ خطيب، ٩ / ١٧٤). ابن عيينه بيش از ٨٠ تن از بزرگان تابعين را درك نموده (نک‌ : خطيب، همانجا) و از آنها حديث شنيده است كه از آن ميان مالك بن انس، ايوب سختيانی، ابان بن تغلب، ثور بن يزيد حمصی، جابربن يزيد جُعفی، حميد بن قيس اعرج، عبدالله بن كثير مكی، عاصم بن بهدله، ابوالزناد، عبدالله بن شُبُرمه، عبدالملك بن عبدالعزيز بن جُريج، ابن مُحَيصِن سهمی، محمد بن سائب كلبی، ابن ابی ليلی و محمد بن مسلم زهری شايان ذكرند (نک‌ : مزی، ١١ / ١٧٨-١٨٣). وی را از اصحاب امام صادق (ع) نيز دانسته‌اند (برقی، ٤١؛ طوسی، ٢١٢). ابن عيينه را يكی از آگاه‌ترين محدثان به حديث اهل حجاز و به ويژه به احاديث مربوط به تفسير شمرده‌اند (ابن ابی حاتم، ٣٢-٣٣). افراد بسياری نيز از او حديث شنيده‌اند كه از مشاهير آنان سفيان ثوری، عبدالله بن مبارك، محمد بن ادريس شافعی، احمد بن حنبل، علی بن مدينی، يحيی بن معين، سعيد ابن منصور، احمد بن منيع بغوی، اسحاق بن راهويه، حسن بن صالح بن حی، حسن بن محمد زعفرانی، حماد بن زيد، زبير بن بكار، ابوبكر بن ابی شيبه، عبدالرزاق صنعانی، عثمان بن محمد بن ابی شيبه، ابونعيم فضل بن دكين، محمدبن عمر واقدی و نعيم بن حماد مروزی را می‌توان نام برد (نک‌ : احمد بن حنبل، ١ / ٢٥؛ شافعی، ٨؛ سعيد بن منصور، ١ / ٥٤؛ ابن ابی شيبه، ١ / ٣٥؛ واقدی، ٣ / ١١١٣، جم‌ ؛ مزی، ١١ / ١٨٣- ١٨٨). ابن عيينه مورد وثوق رجاليان و محدثان بوده و روايات او در صحاح سته و غير آن وارد شده است (به عنوان مثال، نک‌ : بخاری، ١ / ٢١١؛ مسلم، ٢ / ١٤٨٣؛ ابوداوود، ٤ / ٣٥؛ ترمذی، ٤ / ١٥١؛ نسائی، ٧ / ١٤٠؛ ابن ماجه، ٢ / ٧٣٤)؛ با اين حال در منابع گاه كم دقتيهايی چون تدليس در اسانيد (ذهبی، ٢ / ١٧٠) و تلخيص متون (جاحظ، ١ / ١٥٤؛ ابن قتيبه، ٥٠٧) به وی نسبت داده شده است. از نظر مذهب ابن نديم (صص ٢٢٦، ٢٢٧) او را زيدی می‌شمارد. وی در جرح و تعديل راويان، صاحب نظر بوده و ابن ابی حاتم (صص ٣٥- ٤٩) او را فردی نقاد به شمار آورده و برخی نظرات وی را در امر جرح و تعديل ذكر نموده است. وی به عنوان زاهدی حكيم شناخته شده و بسياری كلمات حكيمانه از او نقل شده است (مثلاً ابونعيم، ٧ / ٢٧٠-٣٠٤). ابن عيينه در سال آخر عمر خود به مكه رفت و سرانجام در ٩١ سالگی در آنجا درگذشت و در كوه حجون به خاك سپرده شد (ابن سعد، ٥ / ٤٩٨؛ ابن حبان، ١٤٩). مقبره‌ای به نام وی در استانبول وجود دارد كه دليلی بر صحت انتساب آن به وی در دست نيست (ايشلی، ٩٥-٩٩).

آثـار

عجلی (ص ١٩٥) و ابن نديم (ص ٢٨٢) تصريح كرده‌اند كه از او اثری شناخته نشده است؛ بنابراين آثاری چون جوابات القرآن (نک‌ : ابن نديم، ٣٧) كه برای او ذكر كرده‌اند، احتمالاً توسط ديگران تدوين شده است. همچنين ابن نديم (همانجا) از تفسيری كه به او نسبت داده شده، ياد كرده و سيوطی در الدر المنثور (١ / ٦٥، جم‌ ‌) و به گفتۀ سرگين، ثعلبی در الكشف و البيان از تفسيراو استفاده كرده‌اند (نك‌ : GAS, I / ٩٦). نجاشی (ص ١٩٠) نيز نوشته كه وی «نسخه»ای را از امام صادق (ع) روايت كرده است. همچنين مجموعه‌هايی پراكنده از احاديث گردآوری شدۀ ابن عيينه به صورت خطی در كتابخانۀ ظاهريه موجود است (نک‌ : فهرس ... ، ١٨، ٢٢، جم‌ ؛ GAS، همانجا).

مآخذ

ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد، تقدمة المعرفة، حيدرآباد دكن، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛
ابن ابی شيبه، عبدالله، المصنف، به كوشش عامر عمری اعظمی، بمبئی، الدار السلفية؛
ابن حبان، محمد، مشاهير علماء الامصار، به كوشش فلايشهامر، قاهره، ١٣٧٩ق / ١٩٥٩م؛
ابن سعد، محمد، الطبقات الكبری، بيروت، دارصادر؛
ابن قتيبه، عبدالله بن مسلم، المعارف، به كوشش ثروت عكاشه، قاهره، ١٣٨٨ق / ١٩٦٩م؛
ابن ماجه، محمد ابن یزید، سنن، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، قاهره، ١٩٥٤م؛
ابن نديم، الفهرست؛
ابوداوود، سليمان بن اشعث، سنن، به كوشش محمد محيی‌الدين عبدالحميد، قاهره، داراحياء السنة النبويه؛
ابونعيم اصفهانی، احمدبن عبدالله، حلية الاولياء، قاهره، ١٣٥٦ق / ١٩٣٧م؛
احمد بن حنبل، مسند، مصر، ١٣١٣ق؛
بخاری، محمدبن اسماعیل، صحيح، استانبول، المكتبة الاسلامية؛
برقی، احمد بن ابی عبدالله، الرجال، به كوشش محدث ارموی، تهران، ١٣٤٢ش؛
بسوی، يعقوب بن سفیان، المعرفة و التاريخ، به كوشش اكرم ضياء عمری، بغداد، ١٣٩٤ق / ١٩٧٤م؛
ترمذی، محمدبن عیسی، سنن، به كوشش احمد محمد شاكر، مصر؛
جاحظ، عمروبن بحر، البيان والتبيين، به كوشش حسن سندوبی، قاهره، ١٣٥١ق / ١٩٣٢م؛
خطيب بغدادی، احمدبن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ق؛
ذهبی، محمدبن احمد، ميزان الاعتدال، به كوشش علی محمد بجاوی، قاهره، ١٣٨٢ق / ١٩٦٣م؛
سعيد بن منصور، سنن، به كوشش حبيب الرحمن اعظمی، بمبئی، ١٤٠٣ق / ١٩٨٢م؛
سيوطی، جلال‌الدين، الدر المنثور، بيروت، ١٤٠٣ق / ١٩٨٣م؛
شافعی، احمدبن ادریس، مسند، ١٤٠٠ق / ١٩٨٠م؛
طوسی، محمدبن حسن، الرجال، به كوشش محمد صادق بحرالعلوم، نجف، ١٣٨١ق / ١٩٦١م؛
عجلی، احمدبن عبدالله، تاريخ الثقات، به كوشش عبدالمعطی قلعجی، بيروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٤م؛
فهرس مجاميع المدرسة العمرية فی دارالكتب الظاهرية، به كوشش ياسين محمد سواس، كويت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
مزی، يوسف، تهذيب الكمال، به كوشش بشار عواد معروف، بيروت، ١٤٠٨ق / ١٩٨٧م؛
مسلم بن حجاج، صحيح، به كوشش محمد فؤاد عبدالباقی، مصر؛
نجاشی، احمدبن علی، الرجال، به كوشش موسی زنجانی، قم، ١٤٠٧ق؛
نسائی، احمدبن شعیب، سنن، قاهره، ١٣٤٨ق / ١٩٣٠م؛
واقدی، محمدبن عمر، المغازی، به كوشش مارسدن جونز، لندن، ١٩٦٦م؛
نيز:

GAS;
İŞli, Necdet, İstanbul’da sahabe kabir ue makamlari, Ankara, Renk ofset matbaacılık.

بخش فقه، علوم قرآنی و حدیث