اِبْنِ عَرَفه، ابوعبدالله محمدبن محمد وَرعَمّی (٧١٦-٨٠٣ق / ١٣١٦-١٤٠١م)، فقیه مالکی در تونس در عهد حَفْصیان. برخی تولد او را در ٧١٧ق نوشته‌اند (ابن‌قاضی مکناسی، ٢ / ٢٨٣). وی در تونس زاده شد (سیوطی، ١ / ٢٢٩) و همانجا به تحصیل پرداخت. فقه را نزد ابوعبدالله محمدبن عبدالسلام، ابوعبدالله محمدبن هارون، محمدبن حسن زبیدی، ابوعبدالله ابلی، محمدبن محمدبن حسین بن سَلَمۀ انصاری فرا گرفت. صحیح بخاری و صحیح مسلم را از ابوعبدالله محمد ابن جابر وادی آشی شیند و از او روایت کرد و اجازه گرفت و قرائت را نیز از محمدبن محمدبن سلمۀ مذکور آموخت (ابن فرحون، ٢ / ٣٣١). سخاوی (٩ / ٢٤٠) فهرستی از مشایخ وی را به دست داده است. ابن فرحون که به نظر می‌رسد راجع به ابن عرفه به سبب نفوذ بسیارش در دربار تونس راه مبالغه پیموده، وی را سرآمد اقرانش در دانشهای گوناگون دانسته است (٢ / ٣٣١، ٣٣٢) و سیوطی او را مجدّد سدۀ ٨ق / ١٤م دانسته است (بابا تنبکتی، ٢٧٤). شهرت علمی وی باعث شد که دانش‌پژوهان از اطراف و اکناف برای استفاده نزد او بیایند. تا آنجا که نوشته‌اند کمتر عالم و قاضیی در تونس در آن زمان می‌توان یافت که از ابن عرفه دانش نیاموخته باشد (ابن فرحون، ٢ / ٣٣٢؛ بابا تنبکتی، ٢٧٩). از شاگردان معروف وی ابوالعباس احمدبن حسن ابن‌قنفذ است که به تصریح خود (ابن قنفذ، ٣٨٠) در ٧٧٧ق / ١٣٧٥م در جامع زیتونه در درس او شرکت کرده است. ابن حجر (٤ / ٣٣٧) نیز نوشته است که ابن عرفه هنگامی که در مکه بوده به وی اجازۀ نقل حدیث داده است. وی شاگردان و راویان دیگری نیز داشت (نک‌ : ابن قاضی شهبه، ٣ / ٨٤؛ بابا تنبکتی، همانجا؛ ابن مریم، ٢٠٠-٢٠١). در ٧٥٠ یا ٧٥٦ق به امامت جامع زیتونه منصوب و در ٧٧٢ق به عنوان خطیب آنجا انتخاب شد و به افتاء پرداخت (بابا تنبکتی، ٢٧٤، ٢٧٧؛ ابن قنفذ، همانجا).
ابن عرفه در ٧٩٢ق / ١٣٩٠م هنگام سفر حج در مصر مورد احترام ملک الظاهر قرار گرفت (ابن فرحون، ٢ / ٣٣٢-٣٣٣). ابن جزری (٢ / ٢٤٣) نوشته است که در آن سال در قاهره با وی ملاقات کرده است. ابن حجر در رفتن حج و بازگشت به قاهره با وی همسفر بوده و ابن عرفه به او فرزندانش اجازۀ روایت داده است. او احتمالاً به اسکندریه نیز رفته است (نک‌ : وزیر، ١(٣) / ٥٧٨). ابن عرفه سرانجام در ٧٩٣ق به تونس بازگشت (ابن جزری، همانجا) و ١٠ سال بعد در همانجا وفات یافت (وزیر، ١(٣) / ٥٨٢).
از نکات قابل توجه دربارۀ ابن عرفه مخالفت شدید وی با ابن خلدون است که به گفتۀ همین موّرخ به سبب حسادت به برتری علمی ابن خلدون بوده است (صص ٢٤٩-٣٦٢). سرانجام ابن عرفه در مخالفت خود پافشاری کرد و در سعایت از ابن خلدون نزد سلطان با مخالفان وی همداستان شد و توفیق نیافت (نک‌ : همانجا). برخی اقوال فقهی وی را وزیر سراج در الحلل السندسیة (١(٣) / ٥٩٧، ٦٠٥، ٦٠٦، ٦١٠) گرد آورده است. او گاهی شعر نیز می‌سروده و ابیاتی از او را سخاوی (٩ / ٢٤٢)، داوودی (٢ / ٢٣٩)، ابن قاضی مکناسی (٢ / ٢٨١-٢٨٣) و بابا تنبکتی (صص ٢٧٥، ٢٧٩) نقل کرده‌اند.

آثـار

الف ـ چاپی

١. الحدود الفقهیة. شرح این رساله از محمدبن قاسم رصّاع با عنوان الهدایة الکافیة الشافیة لبیان حقائق ابن عرفة الوافیة در ١٣١٧ق در فاس و در ١٣١٩ق در قاهره منتشر شده است؛ ٢. المختصر الکبیر، در فقه مالکی که تألیف آن را در ٧٨٦ق به انجام رسانیده است (بابا تنبکتی، ٢٧٧؛ زرکلی، ٧ / ٤٣). زرکلی (همانجا) بدون اشاره به محل و سال آن یادآور شده که این کتاب به چاپ رسیده است. سه نسخۀ خطی نیز از این کتاب به شماره‌های ٣٧٥، ٣٧٦ و ٣٧٧ در کتابخانۀ قرویین فاس موجود است (فاسی، ١ / ٣٦٩-٣٧٢).

ب ـ خطی

١. الشامل، که ظاهراً با المختصر الشامل فی اصول الدین و مختصر فی علم الکلام یکی است. نسخه‌هایی از آن در همان کتابخانه (فاسی، ٢ / ٣٧٢-٣٧٣)، در دارالکتب مصر (سید، خطی، ٢ / ٢) و کتابخانۀ عاطف افندی (همو، فهرس المخطوطات المصورة، ١ / ١٣٨) در استانبول موجود است؛ ٢. الطرق الواضحة فی عمل المناصحة، که نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ گوتا (پرچ، شم‌ ١١٢٤) وجود دارد (برای دیگر آثار خطی وی، نک‌ : GAL, II / ٣١٩;
GAL, S, II / ٣٤٧).

مآخذ

ابن‌جزری‌، محمد بن محمد، غاية النهاية، به‌كوشش‌گ‌. برگشترسر، قاهره‌، ١٣٥٢ق / ١٩٣٣م‌؛
ابن‌حجر، احمدبن علی، انباءالغمر، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩٠ق‌ / ١٩٧٠م‌؛
ابن‌خلدون‌، التعريف‌، بيروت‌، ١٩٧٩م‌؛
ابن‌فرحون‌، ابراهيم بن علی‌، الديباج‌المذهب‌، به كوشش محمد احمدی‌ابوالنور، قاهره‌، ١٩٧٤م‌؛
ابن‌قاضی شهبه‌، ابوبكر بن‌ احمد، طبقات‌الشافعية، به كوشش ‌عبدالعليم‌خان‌، حيدرآباد دكن‌، ١٣٩١ق‌ / ١٩٧٨م‌؛
ابن‌قاضی‌مكناسی‌، احمدبن محمد، درة الحجال‌، به‌ كوشش‌ محمد احمدی ‌ابوالنور، قاهره‌، ١٩٧٢م‌؛
ابن‌قنفذ، احمد بن حسن، الوفيات‌، به ‌كوشش ‌عادل‌ نويهض‌، بيروت‌، ١٩٨٣م‌؛
ابن‌مريم‌، محمدبن محمد، البستان‌، به ‌كوشش‌ محمد بن ‌ابی‌شنب‌، الجزائر، ١٣٢٦ق‌ / ١٩٠٨م‌؛
باباتنبكتی‌، احمد بن احمد، نيل‌الابتهاج‌ در حاشيۀ الديباج‌المذهب‌ ابن‌فرحون، ‌قاهره‌، ١٣٥١ق‌؛
داوودی‌، محمدبن علی، طبقات‌المفسرين‌، بيروت‌، ١٩٨٣م‌؛
زركلی‌، اعلام‌؛
سخاوی‌، محمدبن عبدالرحمن، الضوء اللامع‌، قاهره‌، ١٣٥٥ق‌؛
سيد، خطی‌؛
همو، فهرس‌ المخطوطات‌ المصورة، قاهره‌، ١٩٥٤م‌؛
سيوطی‌، بغية الوعاة، به‌ كوشش‌ محمد ابوالفضل‌ ابراهيم‌، قاهره‌، ١٣٨٤ق‌؛
فاسی‌، محمد عابد، فهرس‌ مخطوطات‌ خزانة القرويين‌، دارالبيضاء، ١٣٩٩ق‌ / ١٩٧٩م؛
وزير سراج‌، محمد بن محمد، الحلل السندسية، به‌ كوشش‌ محمد حبيب‌ هيله‌، تونس‌، ١٩٧٠م‌؛
نيز:

GAL;
GAL, S;
Pertsch.

علی رفیعی