اِبْنِ عَتائِقی، کمال‌الدین عبدالرحمن بن محمدبن ابراهیم حِلّی (د بعد از ٧٨٨ق / ١٣٨٦م)، عالم و مؤلف امامی. از جزئیات زندگی وی اطلاع چندانی در دست نیست، لیکن آثار او که بین ٧٣٢ تا٧٨٨ق تألیف شده است، حدود زمان زندگی او را نشان می‌دهد (نک‌ : آقابزرگ، الذریعة، ٣ / ٣٥٦، ١٤ / ٢٥٩). انتسابش به عتائق (روستایی در نزدیکی حله) موجب شهرت وی به این نام شده است. ابن‌عتائقی در حله تحصیل کرده و در ٧٤٦ق سفری ٢٠ ساله به فارس و اصفهان داشته و پس از مراجعت به عراق تا پایان عمر در نجف اقامت گزیده است (زرکلی، ٣ / ٣٣٠). بهاءالدین علی‌بن عبدالحمید نجفی در السلطان المفرج و کفعمی در المصباح دانش و منش وی را ستوده‌اند. از استادان وی علی‌بن محمد کاشانی صاحب تعریب الزبدة و از شاگردانش علی‌بن عبدالحمید را می‌شناسیم (افندی. ٣ / ١٠٤-١٠٥؛ آقابزرگ، همان، ١٤ / ٢٥٩-٢٦٠) و نیز از شخصی با نام زهدری یا ابن زهدری به عنوان شیخ روایت او یاد شده است (افندی، همانجا).

آثـار

ابن عتائقی دارای آثاری متعدد در زمینه‌های گوناگون است. در کتابخانۀ روضۀ حیدریه (غرویّه) حدود ٣٠ اثر از تألیفات وی نگاهداری می‌شود که از آنها ١٢ اثر به خط خود اوست (نک‌ : عواد، ١٣٥؛ حسینی، ٤٧، جم‌ ‌). بجز چند مورد تمامی آثار او شروحی است که بر تألیفات دیگران نوشته و یا آنها را مختصر کرده است. تنها اثر چاپی وی کتاب الناسخ و المنسوخ است که در ١٩٧٠م در نجف به کوشش عبدالهادی فضیلی به چاپ رسیده است. ابن عتائقی در این کتاب، ضمن بیان معنای نسخ و انواع آن به بررسی آیات منسوخ پرداخته است.
برخی از آثار خطی وی عبارتند از:١. الارشاد فی معرفة مقادیر الابعاد، در هندسه. این کتاب که در ٧٨٨ق تألیف آن به پایان رسیده، شرح باب چهارم از کتاب التذکرۀ خواجه نصیرالدین طوسی است (همو، ٥٩)؛ ٢. الأولیات، که مختصر الاوائل ابوهلال عسکری است و نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ روضۀ حیدریه (غرویّه) موجود است (آقابزرگ، الذریعة، ٢ / ٤٨١)؛ ٣. الایضاح و التبیین در شرح مناهج الیقین علامۀ حلی (حسینی، ٣٧)؛ ٤. الدر المنتخب فی لباب الادب، که نسخه‌ای از آن در کتابخانۀ روضۀ حیدریه (غرویّه) یافت می‌شود (آٰقابزرگ، همان، ٨ / ٧٤)؛ ٥. درر النقاد فی شرح الارشاد (مشکوة، ٣ / ٢٧١١)؛ ٦. شرح پرسشهای ابن میثم از خواجه نصیرالدین طوسی (حسینی، همانجا)؛ ٧. شرح دیوان المتنبی (همو، ٥٢)؛ ٨. شرح نهج البلاغة. در این اثر که معروف‌ترین تألیف وی به شمار می‌آید، از چند شرح نهج البلاغة همچون شرحهای ابن‌ابی‌الحدید و ابن میثم بحرانی استفاده شده است (نک‌ : ابن‌عتائقی، جم‌ ‌). نسخه‌هایی از آن در برخی کتابخانه‌ها از جمله در نجف و خوی موجود است (نک‌ : سپهسالار، ١٢٦-١٢٨؛ حائری، ١ / ٤٢١-٤٢٣؛ آقابزرگ، همان، ١٤ / ١٣٢)؛ ٩. غرر الغرر و درر الدرر، که مختصر الامالی سیدمرتضی است (شورا، ٢ / ١٦٨). برای دیگر آثار وی به این مآخذ مراجعه شود: افندی، ٣ / ١٠٤-١٠٥؛ آقابزرگ، طبقات، ١١٠؛ حسنی، جم‌.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
همو، طبقات اعلام الشیعة، قرن ٨، به کوشش علی نقی منزوی، بیروت، ١٣٩٠ق / ١٩٧٠م؛
ابن عتائقی، عبدالرحمن بن محمد، شرح نهج البلاغة، نسخۀ عکسی کتابخانۀ آیةالله مرعشی؛
افندی، عبدالله، ریاض العلماء، به کوشش احمد حسینی، قم، ١٤٠١ق؛
حائری، محمدعلی، فهرست نسخه‌های عکسی کتابخانۀ آیةالله مرعشی، قم، ١٤١١ق؛
حسینی، احمد، فهرست مخطوطات خزانة الروضة الحیدریة، نجف، ١٣٩١ق / ١٩٧١م؛
زرکلی، اعلام؛
سپهسالار، خطی؛
شورا، خطی؛
عواد، کورکیس، خزائن الکتب القدیمة فی العراق، بغداد، ١٣٦٧ق / ١٩٨٤م؛
مشکوة، خطی.

محمد انصاری