اِبْنِ صَلاح، تقی‌الدین ابوعمرو عثمان بن عبدالرحمن بن عثمان ابن موسی بن ابی نصر نصری شَهرزوری (٥٧٧-٦٤٣ق / ١١٨١-١٢٤٥م)، محدث، مفسر و فقیه شافعی. وی در شَرَخان (قریه‌ای در نزدیکی شهر زور در عراق کنونی) به دنیا آمد و در شهرزور نزد پدرش صلاح که یکی از مشایخ بزرگ کُرد بود، به فراگیری فقه پرداخت (ابن خلکان، ٣ / ٢٤٤-٢٤٥؛ ذهبی، سیر، ٢٣ / ١٤٠). سپس برای ادامۀ تحصیل عازم موصل شد و در آنجا از عبیدالله ابن سمین، نصربن سلامة هیتی، محمودبن علی موصلی، عبدالمحسن ابن طوسی و دیگران استماع حدیث کرد. وی همچنین در بغداد از ابواحمد ابن سُکَینه و ابوحفص عمربن طبرزد؛ در همدان از ابوالفضل ابن مُعَرَّم؛ در نیشابور از منصوربن عبدالمنعم ابن فُراوی، مؤیدبن محمد طوسی و دیگران؛ در مرو از ابوالمظفر ابن سمعانی؛ در دمشق از قاضی عبدالصمد ابن حَرَستانی، موفق‌الدین ابن قدامۀ مَقدِسی، فخرالدین ابن عساکر و سبط ابن جوزی؛ در حلب از ابومحمد ابن علوان (الاستاذ) و در حران از عبدالقادر رهاوی حدیث شنید (ابن جوزی، ٨(٢) / ٧٥٧؛ ذهبی، تذکرة، ٤ / ١٤٣٠؛ همو، سیر، ٢٣ / ١٤٠-١٤١). ابن صلاح مدتی در بیت‌المقدس در مدرسۀ ناصریه (صلاحیه) به تدریس پرداخت و پس از آنکه دیوارهای شهر به فرمان مُعظَّم ویران شد، به دمشق آمد و در مدرسۀ رَواحیه مشغول تدریس شد. با تأسیس دارالحدیث اشرفیه (٦٣٠ق / ١٢٣٣م) مسئولیت تدریس آن به عهدۀ وی نهاده شد و چندی بعد تدریس مدرسۀ شامیۀ صغرى را نیز پذیرفت و وظایف خود را در هر سه مدرسه بی‌کم وکاست انجام می‌داد (ابن خلکان، همانجا؛ ذهبی، تذکرة، همانجا).
گروه بسیاری از وی فقه و حدیث آموختند که از مشهورترین آنان می‌توان ابوشامۀ مقدسی و ابن خلکان را نام برد (ابوشامه، ١٧٦؛ ابن خلکان، ٣ / ٢٤٣-٢٤٤). نام دیگر شاگردان و راویان وی را ذهبی در سیر آورده است (٢٣ / ١٤١-١٤٢).
ابن صلاح گذشته از علوم حدیث و فقه در برخی علوم دیگر چون تفسیر نیز صاحب اطلاع بود. وی گرایش سَلَفی داشت و با تأویل مخالف بود (ذهبی، تذکرة، ٤ / ١٤٣١)، نسبت به فلسفه و منطق بدبین بود و اعتقاد داشت که فلسفه مایۀ سفاهت، کوتاه فکری، الحاد و انحراف از دین است و احکام شرعی و مباحث دینی هیچ نیازی به قواعد و اصطلاحات منطق ندارد. لذا وظیفۀ سلطان می‌دانست که با طایفۀ فیلسوفان و اهل منطق به شدت برخورد کند و آنان را از مدارس اخراج نماید (ذهبی، سیر، ٢٣ / ١٤٣) و از آنجا که بر زمامداران آن عصر نفوذ داشت و فتاوای او مبنای عمل به شمار می‌رفت، اجازه نمی‌داد در دمشق منطق و فلسفه تدریس شود (ابن قاضی شهبه، ٢ / ١٤٤). از این رو، حتی غزالی را که با وی هم مذهب بود، به سبب آنکه آموختن منطق را به عنوان مقدمۀ علوم ضروری می‌دانست، سرزنش کرده است (ذهبی، سیر، ١٩ / ٣٢٩؛ سبکی، ٤ / ١٢٩-١٣٠).
ابن صلاح سرانجام در ٢٥ ربیع الثانی ٦٤٣ق / ١٩ سپتامبر ١٢٤٥م در شهر دمشق دیده از جهان فروبست. در تشییع پیکر او جماعت کثیری شرکت جستند و در مسجد جامع دمشق بر او نماز گزاردند. مردم تا باب الفرج همراه جنازه حرکت کردند و در آنجا بار دیگر بر او نماز خواندند و به سبب آنکه شهر در محاصرۀ خوارزمشاهیان بود، ده تن از یاران وی مسلحانه جنازۀ او را به بیرون از شهر منتقل ساختند و در مقابر صوفیه به خاک سپردند (ابوشامه، ١٧٥-١٧٦؛ ابن جوزی، همانجا؛ ذهبی، سیر، ٢٣ / ١٤٣).

آثـار چاپی

١. ادب المفتی و المستفتی، بیروت، ١٩٨٦م؛ ٢. حلیة الامام الشافعی، دمشق، ١٩٨١م؛ ٣. فتاوی ابن صلاح، قاهره، ١٣٤٧ق و بیروت، ١٩٨٦م؛ ٤. اقصی الامل و الشوق فی علوم حدیث الرسول یا معرفة انواع علوم الحدیث، که از مهم‌ترین تألیفات در علم حدیث محسوب می‌شود و با عنوان مقدمة فی علوم الحدیث به چاپ رسیده است. این کتاب دارای شروح بسیاری است که از آن جمله شرح عبدالرحیم عراقی (٨٠٦ق / ١٤٠٣م)، شرح سیوطی به نام تدریب الراوی (در قاهره، در ١٣٠٧ق / ١٨٩٠م به چاپ رسیده است) و شرح ابن حجر عسقلانی با نام نخبةالفکر فی مصطلح الاثر قابل ذکرند. محیی الدین یحیی بن شرف نووی این کتاب را با عنوان التقریب و التیسیر لمعرفة سنن البشیر النذیر تلخیص نموده است. اصل کتاب در بمبئی (١٩٣٨م)، در مدینه (١٩٧٢م) با تحقیق نورالدین عتر، در قاهره (١٩٧٦م) به کوشش بنت الشاطئ و در هند (١٣٠٤ق / ١٨٨٧م) به اهتمام ابوالحسنات شیخ عبدالحی لکنوی به چاپ رسیده است.

آثار خطی

١. الاحادیث فی فضل الاسکندریة و عسقلان ( آلوارت، شم‌ ١٣٨٩ )؛ ٢. الامالی (ازهریه، ١ / ٤١١)؛ ٣. انوار اللمعة فی الجمع بین الصحاح السبعة (آربری، شم‌ ٥١٠٠)؛ ٤. رسالة فی صلاة الرغائب (GAL, S, I / ٧٦٨)؛ ٥. شرح مشکل الوسیط یا اشکالات علی الوسیط (خدیویه، ٣ / ٢٤٢)؛ ٦. شرح الورقات فی الاصول (رقیحی،٢ / ٨٢٦)؛ ٧. صلة الناسک فی صفة المناسک (خدیویه، ٧(٢) / ٦٩١)؛ ٨. صیانة من الاخلال و الغلط و حمایته من الاسقاط و السقط یا شرح مسلم بن الحجاج (GAL, S, I / ٢٦٥)؛ ٩. طبقات الشافعیة (ظاهریه، ١ / ٢٤٩-٢٥١).

مآخذ

ابن خلکان، وفیات؛
ابن جوزی، یوسف بن قزاوغلی، مرآةالزمان، حیدرآباد دکن، ١٣٧١ق / ١٩٥٢م؛
ابوشامه، عبدالرحمن بن اسماعیل، الذیل علی الروضتین، به کوشش محمد زاهد الکوثری، قاهره، ١٩٤٧م؛
ابن قاضی شهبه، ابوبکربن احمد، طبقات الشافعیة، به کوشش حافظ عبدالعلیم خان، حیدرآباد دکن، ١٣٩٩ق / ١٩٧٩م؛
ازهریه، خطی؛
خدیویه، فهرست؛
ذهبی، محمدبن احمد، تذکرةالحفاظ، حیدرآباد دکن، ١٣٣٣-١٣٣٤ق؛
همو، سیر اعلام النبلاء، به کوشش بشار عواد ،معروف و محیی هلال السرحان، بیروت، ١٤٠٥ق / ١٩٨٥م؛
رقیحی، احمد عبدالرزاق و دیگران، فهرست مخطوطات مکتبة الجامع الکبیر، صنعا، وزارة الاوقاف و الارشاد؛
سبکی، عبدالوهاب بن تقی الدین، طبقات الشافعیة الکبری، قاهره، ١٣٢٤ق / ١٩٠٦م؛
ظاهریه، خطی (تاریخ، عش)؛
نیز:

Ahlwardt;
Arberry;
GAL, S.

محسن عابدی