اِبْنِ سَمّاك، ابوعمرو عثمان بن احمد بن عبدالله بن يزيد دَقّاق (د ٢٦ ربيع‌الاول ٣٤٤/ ٢٠ ژوئيۀ ٩٥٥)، محدِث بغداد. از جزئيات زندگی و حتی مذهب فقهی وی اطلاعی در دست نيست. همين مقدار می‌دانيم كه او در بغداد می‌زيسته است (سمعانی، ٧/ ٢٠٤؛ قس: حاكم، ١/ ١٨٨؛ خطيب، تاريخ، ١١/ ٣٠٢). ابن سماك از مشايخ بسياری بهره برده كه از آن ميان می‌توان از محمد بن عبيدالله بن منادی، حسن بن مكرم، محمد بن حسين خثعمی، جعفر بن محمد بن مالك، ابوقلابه رقاشی و يحيی بن ابی طالب نام برد (دار قطنی، ١/ ٧٢، ٨٣، ٩٩؛ حاكم، همانجا؛ مفيد، ٣٤٠؛ نجاشی، ١١٢؛ برای آگاهی از ديگر مشايخ وی نک‌ : دارقطنی، جم‌ ؛ حاكم، جم‌ ؛ مفيد، ٢٩٣؛ طوسی، جم‌ ؛ خطيب، همان، ١١/ ٣٠٢-٣٠٣؛ همو، شرف، جم‌ ؛ ذهبی، سير، ١١/ ٣٤٩، ١٥/ ٤٤٤؛ رودانی، جم‌ ). وی همچنين قرائت را نزد اسماعيل بن اسحاق قاضی و محمد بن احمد براء فراگرفت و ابوالحسن دارقطنی علاوه بر حديث در قرائت نيز از وی بهره برده است (دارقطنی، ١/ ٥٨، جم‌ ؛ ابن‌جزری، ١/ ٥٠١). از ديگر راويان و شاگردان وی حاكم نيشابوری، ابن شاهين، شيخ مفيد، ابوعلی بن شاذان، محمد بن عثمان نصيبی، هلال بن محمد حفّار، ابن منده و ابن فضل قطان را می‌توان نام برد (حاكم، ١/ ٣٧، جم‌ ؛ مفيد، ٣٤٠؛ نجاشی، همانجا؛ طوسی، ١/ ٣٦٧؛ خطيب، تاريخ، ١١/ ٣٠٢؛ ذهبی، سير، ١٥/ ٤٤٥؛ برای آگاهی از ديگر راويان وی نک‌ : مفيد، ٢٩٣؛ طوسی، ١/ ٣٩٦، ٢/ ٩؛ خطيب، همانجا؛ همو، شرف، جم‌ ؛ رودانی، جم‌ ).
برخی از رجال‌نويسان همچون حاكم نيشابوری، دارقطنی، ابن شاهين و خطيب بغدادی وی را توثيق كرده‌اند (نک‌ : حاكم، ١/ ١٨٨؛ خطيب، تاريخ، ١١/ ٣٠٢-٣٠٣). ليكن ذهبی ( ميزان، ٣/ ٣١، مغنی، ٢/ ٤٢٤) نه شخص وی، بلكه اسناد برخی روايات او را مورد طعن قرار داده است. بنابر نقل ابن‌حجر (٤/ ١٣١) وی دارای سندی عالی بوده و با اينكه قريب ٩٠ سال بعد از بخاری (د ٢٥٦ ق) وفات يافته، از برخی از مشايخ او روايت كرده است. ابن سماك در بغداد درگذشت (سمعانی، ٧/ ٢٠٥) و پسرش ابوالحسين محمد بر او نماز گزارد و در باب الدير بغداد به خاك سپرده شد (خطيب، همان، ١١/ ٣٠٣).

آثـار

١. الامالی ( فهرس، شم‌ (٧)٣٨٢٥)، احتمال دارد استفاده‌های طوسی در امالی خود (جم‌ ) از ابن سماك به نقل از اين كتاب باشد؛ ٢. الفوائد المنتقاة (همان، شم‌ ‌(١٧)٣٧٧١، (٥)٣٨١٢)؛ ٣. وفيات شيوخه (همان، شم‌ ‌(١٥)٣٨٤٢)؛ ٤. چند جزء حديثی كه در كتابخانۀ ظاهريه موجود است (همان، شم‌ (٢)٣٨٣٩، (٦)٣٧٩٩؛ ظاهريه، ١/ ٢٠٤، ٢٤٧)؛ ٥. همچنين ابن سماك تأليفی در فضائل اهل بيت (ع) داشته كه نسخه‌ای از آن با تاريخ ٣٤٠ ق در اختيار ابن طاووس بوده است (نک‌ : ابن طاووس، ٢٠، ١٨٠-١٨١). ظاهراً رواياتی كه از ابن سماك در زمينۀ فضائل اهل بيت (ع) در آثار ديگر مؤلفان (نک‌ : مفيد، ٢٩٣؛ ابن شهر آشوب، ٢/ ٨٨، ١٣٦، ١٨٦، ٢٨٢، ٣٣٧؛ خوارزمی، ١٠٠، ١٢٥، ١٢٨) نقل شده، از همين كتاب است. ابن شهر آشوب كه از وی با عنوان قاضی نام برده، روايتی دربارۀ مولد امام علی (ع) به نقل از ابن سماك می‌آورد كه با ديگر روايات در اين موضوع قابل مقايسه است (٢/ ١٧٢). گفتنی است كه برخی از آثار سلف به روايت ابن سماك در كتابخانۀ ظاهريه موجود است ( فهرس، ١٩٨، ٢٤٨، ٢٤٩، ٣٩١).

مآخذ

ابن‌جزری، محمد بن محمد، غاية النهاية، به كوشش گ. برگشترسر، قاهره، ١٣٥٢ ق/ ١٩٣٣ م؛
ابن حجر عسقلانی، احمد بن علی، لسان الميزان، حيدرآباد دكن، ١٣٢٩-١٣٣١ ق؛
ابن شهر آشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی طالب، قم، چاپخانۀ علميه؛
ابن‌طاووس، علی بن موسی، اليقين، نجف، ١٣٦٩ ق/ ١٩٥٠ م؛
حاكم نيشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرك علی الصحيحين، حيدرآباد دكن، ١٣٢٤ ق؛
خطيب بغدادی، احمد بن علی، تاريخ بغداد، قاهره، ١٣٤٩ ق؛
همو، شرف اصحاب الحديث، به كوشش خطيب اوغلی، آنكارا، ١٩٧١ م؛
خوارزمی، موفق بن احمد، المناقب، نجف، ١٩٦٥ م؛
دارقطنی، علی بن عمر، السنن، به كوشش عبدالله هاشم يمانی، قاهره، دارالمحاسن؛
ذهبی، محمد بن احمد، سير اعلام النبلاء، به كوشش شعيب ارنؤوط و ابراهيم زيبق، بيروت، ١٩٨٤ م؛
همو، ميزان الاعتدال، به كوشش علی محمد بن بجاوی، بيروت، ١٩٦٣ م؛
همو، المغنی فی الضعفاء، به كوشش نورالدين عتر، دمشق، دارالمعارف؛
رودانی، محمد بن سلیمان، صلة الخلف بموصول السلف، به كوشش محمد حجّی، بيروت، ١٤٠٨ ق/ ١٩٨٨ م؛
سمعانی، عبدالكريم بن محمد، الانساب، حيدرآباد دكن، ١٣٩٦ ق/ ١٩٧٦ م؛
طوسی، محمد بن حسن، الامالی، بغداد، ١٣٨٤ ق/ ١٩٦٤ م؛
ظاهريه، خطی (مجاميع)؛
فهرس مجاميع المدرسة العمرية، به كوشش ياسين محمد سواس، دمشق، ١٤٠٨ ق/ ١٩٨٧ م؛
مفيد، محمد بن محمد، الامالی، به كوشش غفاری و استاد ولی، قم، ١٤٠٣ ق؛
نجاشی، احمد بن علی، الرجال، به كوشش موسی زنجانی، قم، ١٤٠٧ ق.

بخش علوم قرآنی و حديث