بنابراِین ِیک درخت سِیب همان‌طور که در وجود خود و نشو و نماِی خود بر حسب تقدِیر و تدبِیر سلسلۀ علِّیت به اراده و خواست خداِی متعال برمِی‌گردد، در انتاج و ثمردهِی خود نِیز به همان تدبِیر و تقدِیر به اراده و مشِیّت او بازگشت خواهد کرد؛ و در اِینجا هِیچ فرقِی نِیست که ما مِیوۀ سِیب را به درخت منتسب کنِیم و بگوِیِیم: اِین درخت با اِین خصوصِیّات اِین مِیوۀ خاص را به بار آورده است، و ِیا اِینکه بگوِیِیم: اراده و مشِیّت خداِی متعال به انتاج اِین درخت تعلّق گرفته است؛ هر دو ِیکِی است. زِیرا اصل وجود اشِیاء، به وجود ذات بارِی برمِی‌گردد و از خود استقلال و هوِیّتِی ندارد، و هر فعلِی که در عالم وجود تحقّق پِیدا کند انعکاس اسم و صفتِی از اسماء و صفات کلِّیۀ حضرت حق مِی‌باشد.

توحِید افعالِی در آِیات قرآن

مسئلۀ توحِید افعالِی در قرآن کرِیم به بهترِین وجه و نِیکوترِین سِیما ترسِیم شده است و ما در جاِی جاِی کلام الهِی، اِین مبناِی عرشِی و بنِیان رصِین معرفت و توحِید را مشاهده مِی‌کنِیم.

در سوره نجم آِیات چهل و دو به بعد مِی‌فرماِید:

(وَأَنَّ إِلَى رَبِّكَ الْمُنْتَهَى * وَأَنَّهُ هُوَ أَضْحَكَ وَأَبْكَى * وَأَنَّهُ هُوَ أَمَاتَ وَأَحْيَا * وَأَنَّهُ خَلَقَ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَى * مِنْ نُطْفَةٍ إِذَا تُمْنَى * وَأَنَّ عَلَيْهِ النَّشْأَةَ الْأُخْرَى * وَأَنَّهُ هُوَ أَغْنَى وَأَقْنَى * وَأَنَّهُ هُوَ رَبُّ الشِّعْرَى * وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولَى * وَثَمُودَ فَمَا أَبْقَى * وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كَانُوا هُمْ أَظْلَمَ وَأَطْغَى).[١]

«و به‌درستِی‌که بازگشت همۀ امور به پروردگار تو است٭ و به‌درستِی‌که خداست که مِی‌خنداند و مِی‌گرِیاند٭ و به‌درستِی‌که خداست که مِی‌مِیراند و زنده مِی‌گرداند٭ و به‌درستِی‌که خداست که دو موجود مذکّر و مونّث را خلق مِی‌نماِید٭ از نطفه رِیخته شده در رحم مادر٭ و هم اوست که جهان دِیگر پدِید مِی‌آورد٭ و به‌درستِی‌که خداست که غنِی مِی‌سازد و سرماِیه

[١]. سوره نجم (٥٣) آِیات ٤٢ـ٥٢.