«آِیا براِی مردم ماِیۀ شگفت است که بر شخصِی از خود آنان وحِی فرستادِیم تا مردم را هداِیت کند؟ و به گروه‌هاِی با اِیمان بشارت بده که در درگاه الهِی سابقۀ نِیک و راست دارند! ولِی افراد کافر او را ساحر و جادوگر مِی‌خوانند.»[١]

در اِینجا باِید عرض کرد: اگر مطالب گذشته به‌خوبِی روشن شود و فرق بِین درون و برون و مِیزان صدق و انطباق آن دو با واقع مشخّص گردد، دِیگر جاِیِی براِی اِین پاسخ باقِی نمِی‌ماند.

امّا اِینکه گفته شده است که: «شاعران منبع الهام را درون مِی‌دانند و انبِیا برون»، قطعاً با موارد مختلف و مصادِیق خارجِی در تناقض است و براِی افرادِی که در اِین زمِینه فِی‌الجمله بصِیرتِی داشته باشند مورد پذِیرش نِیست.

کِیفِیّت واردات قلبِیّه بر نفوس بشر از منبع الهام غِیبِی و برونِی

در مباحث گذشته به‌طور نسبتاً مبسوط از کِیفِیّت واردات قلبِیّه و انکشافات نفسِیّه در ظروف مختلف و مراتب وجودِی متفاوت سخن به‌مِیان آمد.

امّا در مباحث علوم تجربِی و اکتسابِی، تصرِیح خود افراد بر الهامات غِیبِی خارج از درون ـچه از مسلمانان و ِیا غِیر آنهاـ گواه صادقِی بر برونِی بودن اِین پدِیدۀ غِیبِی و اتّصال آنها به مبدأ فِیض، بدون اختِیار و دخالت فکر و روِیّه است. و البتّه اِین مسئله صرفاً به شعر و شاعر اختصاص ندارد؛ مخترعِین، مکتشفِین، صاحبان و ارباب حِرَف، مؤلّفِین، اساتِید، اطبّا، مجتهدِین صافِی‌ضمِیر و پاک‌نهاد، فلاسفه و حکماِی عالِی‌مقام، عرفا و اولِیاِی الهِی که خود حسابِی جداگانه دارند و از ساِیر اصناف و انواع مذکوره خروج موضوعِی و تخصّصِی دارند، همه و همه معترف به اِین حقِیقت مِی‌باشند که در طول زندگانِی خود بارها و بارها شاهد إمداد و افاضۀ مدرکات وحِیانِی به صورت الهامات غِیبِی از ناحِیۀ ملأ أعلِی بوده‌اند و به‌هِیچ‌وجه من الوجوه اِین مسئله را ناشِی از اختِیار درون و خروج از باطن و عمق نفس و ذهن خود نمِی‌دانند، و به‌طور کلِّی نقش خود را در حصول اِین الهامات، انکار مِی‌نماِیند.

[١]. رجوع شود به مقالۀ اندِیشه‌هاِی عصر جاهلِی در آِیِینۀ ادبِیات پر آب و رنگ امروز، ذِیل نقد «پِیامبر آفرِیننده و تولِیدکنندۀ قرآن است».