مطلبِی است بسِیار متِین و استوار و قابل تأمّل و تقدِیر، ولکن با توجّه به مطالبِی که دربارۀ کشف درون و برون گذشت، به‌نظر مِی‌رسد در اِین مورد توضِیحِی داده شود؛ خصوصاً اِینکه اِیشان در اثبات مدّعاِی خود به فرماِیشات عرفاِی شامخِین، محِیِی‌الدِّین عربِی و مولانا جلال‌الدِّین رومِی ـقدس الله سرّهماـ اشاره فرمودند، که به‌خصوص در تمسّک به اشعار مذکور، نکاتِی به نظر مِی‌رسد؛ و الله العالم.

نقد قول به خطاپذِیرِی کشف درون و تفکّر، و عصمت کشف برون و وحِی

اِینکه فرموده‌اند: «در کشف درون و تفکّر، چه‌بسا خطا و بطلان راه دارد، و اِین مسئله در کشف برون و احساس واردات قلبِیّه از خارج راه ندارد» محل تأمّل است.

البتّه شکِّی نِیست که در بسِیارِی از تفکّرات و ترکِیب قضاِیا و نتاِیج حاصله از آنها، خطا و لغزش متصوّر است؛ چنانچه اِین مسئله به‌وضوح در توهّمات و تخِیّلات همِین فرد مورد بحث، مشاهده مِی‌شود. و به اندازه‌اِی مطلب واضح و آشکار و بدِیهِی است که انسان درمِی‌ماند اصلاً پاسخ به اِین أراجِیف، زِیبندۀ ِیک زمِینه و ظرفِیّت علمِی هست ِیا نه! و اگر نبود دغدغه و نگرانِی در بِیراهه و انحراف افتادن مشتِی عوام بِی‌تجربه و ناپخته، هرگز انسان به خود اجازه نمِی‌داد وقت ارزشمند خود را صَرف جدال و بحث و نظر با اِین‌گونه از اشخاص بنماِید.

به‌هرحال مسئلۀ تفکّر و تحقِیق عقلانِی گرچه براساس ترتِیب قضاِیاِی ضرورِیّه و بدِیهِیّه که بخش مهمّ آن به‌واسطۀ ادراکات حسِّی و شهودِی در عالم خارج صورت مِی‌پذِیرد بنا شده است، و طبِیعتاً در کِیفِیّت ادراک اولِیّه و شناخت صحِیح نسبت به مشاهدات و محسوسات چه‌بسا اشتباه و شبهه‌اِی حاصل گردد و بالنتِیجه محصول آن ـکه همان قضِیّۀ حاصله از مقدّمات استـ خلاف از کار درآِید؛ ولِی باِید توجّه داشت که در بسِیارِی از موارد نِیز همان ترکِیب قضاِیا و تعمِیق در بواطن مسئله و وصول به نتِیجه، به عناِیت و افاضه و اشراق الهِی مِی‌باشد، و کِیست که بخواهد وصول به اِین نتاِیج راقِیه و مواهب الهِیّه را از آنِ خوِیش بداند و آنها را به خود منتسب نماِید؟!