البتّه از آنجا که پاسخ به اِین مسئله از سوِی بزرگان، کافِی و وافِی به مطلوب نبوده است، صاحب مقاله بر ادامۀ اثبات نظرِیّۀ خوِیش و تأکِید بر حدوث زمانِی وحِی اصرار ورزِیده و از قبول حجّت مخالف، استنکاف نموده است.[١]

حال براِی رفع شبهه و تصحِیح انظار طرفِین، به شرح اِین قضِیّه و کِیفِیّت انطباق آن با مسئلۀ وحِی مِی‌پردازِیم.

تفسِیر و توضِیح قاعدۀ مسبوقِیّت حادثه به مادّه و مدّت

تعرِیف و تبِیِین حدوث زمانِی و حدوث ذاتِی

حدوث در لغت به معناِی پدِیدآمدن و پِیداِیش پس از عدم است؛ خواه زمان پِیداِیش کوتاه باشد مانند ماشِینِی که امروز از کارخانه ترخِیص مِی‌گردد، و ِیا طولانِی باشد همچون پِیداِیش کرات آسمانِی و ستارگان، و ِیا اِینکه به‌طور کلِّی خلقت آن شِیء مافوق زمان و مکان باشد همچون خلقت ملائکه و عوالم ربوبِی، چنانچه در بحث علم اِین مطلب مذکور گردِید.[٢] و بدِین لحاظ، حدوث را به زمانِی (اشِیاء مادِّی) و ذاتِی (مخلوقاتِی که زمان نقشِی در خلقت آنها ندارد) تقسِیم کرده‌اند.

در تعرِیف حدوث ذاتِی چنِین گفته شده است: هر موجودِی که در ذات و ماهِیّت خود محتاج به علّت بوده باشد، متّصف به امکان ذاتِی خواهد بود؛ ِیعنِی در ذات خود، نِیاز و احتِیاج به غِیر، از او منفک و جدا نخواهد شد، چه آن شِیء از اشِیاء مادِّی و جسمانِی بوده باشد ِیا از مخلوقات روحانِی و مبدعات ملکوتِی. و بر اِین اساس، جمِیع اشِیاء از اِین حِیث، متّصف به امکان ذاتِی و در نتِیجه، به حدوث ذاتِی خواهند بود؛ به‌خلاف بارِی تعالِی که در ذات خود، مستغنِی از غِیر و نِیازمند به علّتِی خارج از حِیطۀ ذات خوِیش نمِی‌باشد، که در اِین‌صورت متّصف به غناء ذاتِی و وجوب ذاتِی خواهد بود، در مقابل امکان ذاتِی که بر جمِیع موجودات حمل مِی‌شود. پس نقطۀ مقابل حدوث ذاتِی، قدِیم ذاتِی خواهد بود که آن مختصّ ذات لاِیزال الهِی و اسماء و صفات کلِّیۀ او مِی‌باشد. و از اِین جهت، به اسماء و صفات کلِّیۀ الهِیّه،

[١]. رجوع شود به مقالۀ طوطِی و زنبور.

[٢]. رجوع شود به ص ١٢٢ـ١٢٤.