مدرکات درونِی و برونِی از حِیث تنجِیز و الزام و حجِّیت وجود ندارد. بر اِین اساس، ِیک قضِیّۀ علمِیّه و ِیک برهان عقلِی که براساس قضاِیا و مقدّمات منطقِی و فلسفِی و بدِیهِیّات، حاصل آمده است، از جهت حجِّیت و الزام هِیچ تفاوتِی با حوادث برونِی و مکاشفات قلبِیّۀ صادقه و رؤِیاهاِی صادقه و کلام وحِیانِی اصطلاحِی قطعِی، در وجوب و لزوم متابعت نخواهد داشت، و همه به ِیک منوال از مِیزان و مرتبۀ حجِّیت برخوردار مِی‌باشند. بلِی، آنچه که در اِینجا محور تکلِیف و قضاوت است همان علم ِیقِینِی و احساس درونِی قطعِی به صدق و انطباق آن با واقع مِی‌باشد.

و نِیز روشن شد که حقِیقت وحِی در همۀ اِین موارد، سارِی و جارِی است ولِی در أشکال مختلف و هوِیّات متفاوت، و تا اراده و مشِیّت پروردگار و افاضه از جانب ربّ علِیم و قدِیر نباشد و اِین افاضه توسّط ملائکۀ علم به نفوس بندگان خدا واصل نگردد، امکان هداِیت و وضوح معانِی و حقاِیق و انفتاح طرِیق و رفع شبهه براِی انسان، محال و ممتنع خواهد بود.

خلاصۀ پاسخ به اشکال تشبِیه وحِی به شعر

بنابراِین انصاف اقتضا مِی‌کند که اِین جملۀ آقاِی سروش که مِی‌گوِید:

بحث دربارۀ اِینکه آِیا اِین الهام، از درون است ِیا از برون، حقِیقتاً اِین موضوعِیّتِی ندارد.[١]

کلامِی است صحِیح و جاِی اِیراد و اشکال بر آن نخواهد بود، البتّه درصورتِی‌که به همان تفسِیر و توضِیحِی که داده شده است منظور گردد. و منظور از درون و برون هر دو، دو نحوۀ افاضۀ علم و حقاِیق بر قلب و نفس انسان باشد، الاّ اِینکه ِیکِی به صورت تفکّر و تعقّل و کشف ِیک حقِیقت والا است که قطعاً ـچنانچه مذکور شدـ اِین کشف بدون افاضه و عناِیت ملائکۀ علم امکان نخواهد داشت، و دوّمِی به صورت کشف دفعِی و ابداعِی بدون هِیچ سبق اراده و تأمّل است که اِین قسم، خود داراِی اقسام و انواع مختلفِی است که گاه به صورت نزول ملکِی از ملائکه است، و گاه به صورت

[١]. رجوع شود به مقالۀ کلام محمّد صلِّی الله علِیه و آله و سلّم.