گذشتگان، و در ِیک کلام: آنچه براِی رسِیدن به تکامل و به فعلِیّت درآوردن استعدادهاِی بشرِی است، از جانب حضرت حق بر قلب رسول خدا نازل شده است. کتابِی است آمر به معروف و ناهِی از منکر، منذر و مبشّر، ناسخ ادِیان گذشته و مُحدِث شرِیعت جدِید، باطل‌کنندۀ ادِیان خرافِی و عادات جاهلِی، کوبندۀ أنانِیّت‌ها و فرعونِیّت‌ها، زائل‌کنندۀ شئون ظاهرِی و شخصِیّت‌هاِی ساختگِی، احِیاکنندۀ حق و معدلت، به‌پادارندۀ راِیت توحِید و داد، شکوفاکنندۀ استعدادهاِی نهانِی، آشکارکنندۀ اسرار عالم غِیب، روشن‌کنندۀ راه‌هاِی ظلمانِی، تمِیزدهندۀ بِین خرافات و توهّمات و تخِیّلات و اباطِیل، و حقاِیق عقلانِی و مبانِی رصِین و متقَن، فارِق بِین شرک و توحِید، و بالأخره راه‌برندۀ راهرو به سوِی مبدأ معرفت و غاِیت قصواِی نظام آفرِینش.

مقابلۀ دنِیا پِیشگان با مضامِین و معانِی قرآن در طول تارِیخ

موقعِیّت و جهت‌گِیرِی بشر در قبال قرآن کرِیم طبعاً بر حسب تماِیلات و خواست‌ها و اغراض مختلف، متفاوت و متماِیز مِی‌باشد؛ دنِیاپِیشگان و مادِّیِیون که از گذار عمر چِیزِی جز وصول به لذّات دنِیوِی و مطامع نفسانِی و ازدِیاد اموال و عِیش و هوسرانِی و اظهار شخصِیّت و أنانِیّت نمِی‌دانند، طبِیعِی است که به مقابله و مواجهۀ با آن برمِی‌خِیزند و به انحاء وساِیل تبلِیغِی و مواجهۀ عملِی و ستِیزگرانه درصدد محو و نابودِی قرآن برمِی‌آِیند و از هِیچ وسِیله و واسطه‌اِی جهت قلع و قمع آن فروگذار نمِی‌کنند.

تشکِیک در مضامِین قرآن کرِیم[١] و به سخرِیّهگرفتن آن، و رسول خدا را مجنون دانستن و پِیروان او را مشتِی أبله و عقب‌افتادگان از تمدّن بشرِی خواندن، و آِیات قرآن را تشبِیه به سحر نمودن، حربه‌هاِیِی بود که اعراب جاهلِی براِی مقابله با قرآن، بدان

[١]. جهت اطّلاع بِیشتر پِیرامون نظرِیه تشکِیک در مضامِین قرآن و اختلاف قرائت‌ها در آن، و ردّ و اِیرادات وارد بر اِین نظرِیه، رجوع شود به نگرشِی بر مقاله بسط و قبض تئورِیک شرِیعت، ص٣٩٤، ذِیل عنوان «در مقالۀ بسط و قبض، به قرآن کرِیم و حجِّیت آن و ابدِیبودن اِیراد شده است»؛ بسط تجربۀ نبوِی، پِیشگفتار.