افق وحِی - حسینی طهرانی، سید محمد محسن - الصفحة ٥٧٨ - شرط اوّل وجود قرِینه بر غرض متکلّم

بر اِین اساس، اشکال صاحب مقاله بر گوِیندۀ اِین مطلب، که:

اگر شما وجود دروغ مصلحت‌آمِیز را در قرآن خلاف نمِی‌شمرِید، پس چه اِیرادِی دارد که بسِیارِی از آِیات را بر همِین دروغ مصلحت‌آمِیز حمل کنِیم و خود را از شرّ توجِیه و تأوِیل و دردسر مخالفت با علم و غِیره برهانِیم؟![١]

وارد خواهد بود، و هِیچ مفرِّی از ورود اشکال بر اِین نظرِیّه نمِی‌باشد.

و امّا در توضِیح و نقد اِین مسئله مِی‌گوِیِیم:

شکِّی نِیست که دروغ به جهت مخالفت کلام با واقع و نفس‌الأمر، داراِی قبح و نفرت و مذّمت است؛ زِیرا از آنجا که واقع حق و حقِیقت است، حسن و ارزش نِیز براساس حق و حقِیقت شکل خواهد ِیافت، زِیرا هر امر اعتبارِی بالمَآل و لاجرم به امر حقِیقِی و واقعِی باز خواهد گشت؛ و در مقابل نِیز از آنجا که خلاف واقع امرِی عدمِی و باطل است، قبح و ضدّ ارزش بودن که امرِی اعتبارِی است، بر آن امر واقعِی مترتّب خواهد شد.

بر اِین اساس، نفس سخن راست، ممدوح و مستحسن است؛ مگر اِینکه در موردِی به‌خصوص، فتنه و فسادِی بر آن مترتّب شود که به‌واسطۀ وجود آن فتنه و فساد، آن مدح و استحسان اعتبارِی تبدِیل به قبح و ذم خواهد شد. و نِیز نفس سخن دروغ، مذموم و ناصواب است؛ مگر اِینکه در موردِی خاص موجب مصلحت و ارزش شود که در آن‌صورت، قبح و مذمومِیّت متحوّل به حسن و صلاح مِی‌شود.

شراِیط جواز دروغ مصلحت‌آمِیز

پس براِی تحقّق دروغ مصلحت‌آمِیز، وجود دو شرط در اِین مِیان ضرورِی خواهد بود:

شرط اوّل: وجود قرِینه بر غرض متکلّم

شرط اوّل اِینکه: اگر سخن دروغ به‌نحوِی باشد که مخاطب از ابتداِی خطاب متوجّه دروغ‌بودن آن بشود و آن را حمل بر نوعِی از کلمات که براساس غرض خاصِّی اداء مِی‌شوند بکند، در اِین‌صورت به‌طور کلِّی دروغِی در مِیان نخواهد بود؛ زِیرا خود

[١]. مقالۀ طوطِی و زنبور، مطلب اوّل و ششم.