و امّا مسئلۀ قوّۀ خِیال در رسول خدا صلِّی الله علِیه و آله و سلّم و مِیزان دخالت آن در صورت‌بندِی وحِی نِیز از دِیدگاه صاحب مقاله آن‌طور که باِید و شاِیسته است فهمِیده نشده و بدِین سبب در اشتباه تطبِیق وحِی با واقعِیّت خارجِی، سخن رانده است که سخت ناموجّه و ناموزون مِی‌نماِید.

در قضِیه و حقِیقت و کنه وحِی چنانچه در فصل مربوط به آن گذشت، کِیفِیّت نزول ِیک واقعِیّت مجرّده به صورت حادثه و پدِیده و ِیا دستورالعمل‌هاِی الزامِی و اخلاقِی، به‌طور تفصِیل بِیان شد.[١]

مراتب وجودِی نظام هستِی و واقعِیّات خارجِی

شکِّی نِیست که بعضِی از حقاِیق عالم خارج به‌واسطۀ تعلّق به مادّه و صورت و جسمانِیّت، از صورت و تشکّل ظاهرِی و مادِّی برخوردارند و داراِی آثار مادّه و لوازم آن مِی‌باشند، چون مکان و زمان و غِیره.

و برخِی از حقاِیق وجود، بدون تعلّق به جسم و مادّه در صورت و هِیئت قالب مثالِی بوده بدون اِینکه مشمول لوازم مادّه و طبع گردند، ِیعنِی در عِین دارا بودن صورت و شکل ظاهرِی مانند صور و اشکالِی که در دنِیا وجود دارند، آنها نِیز به همان هِیئت و ماهِیّت در قالب مثال تحقّق دارند؛ مانند صور و اشکالِی که ما در خواب و ِیا برخِی از افراد در مکاشفات مشاهده مِی‌کنند، و نِیز صور و اشکالِی که در مثال متّصل ما در ذهن و نفس نقش مِی‌بندند که ِیا حکاِیت و إخبار از ِیک واقعِیّت جسمانِی در خارج مِی‌کنند و ِیا خود، متولّد و پرداختۀ ذهن و بدون واقعِیّت خارجِی است، چنانچه مشاهده مِی‌شود بسِیارِی از اطفال در تبِیِین صور ذهنِیّه مطالبِی خلاف واقع بِیان مِی‌کنند درحالِی‌که آن لحظه، واقعاً و حقِیقتاً آن طفل به صورتِی که در ذهنش نقش بسته است مطمئن و متِیقّن است و هِیچ شکِّی در صحّت آن أشکال ندارد.

و مرتبه‌اِی بالاتر از اِین مرحله است، که حقاِیق داراِی واقعِیّت خارجِی ولِی بدون شکل و صورت‌اند. و اِین مرتبه از نقطه‌نظر رُتبِی، علّت آن دو مرتبۀ پاِیِین‌تر

[١]. رجوع شود به ص ٢٧٣ و ٢٧٤.