قرار داد؛ و نه مِی‌توان هرچه که جنبۀ برونِی دارد و از حِیطۀ خارج از درون و ذهن به انسان وارد مِی‌شود و آدمِی در ضمِیر خود نقشِی براِی اِیجاد آن نمِی‌ِیابد، به‌طور دربست و ِیک‌طرفه پذِیرفت و به دِیدۀ قبول در آن نگرِیست.

بلِی، در مورد وحِی خاص، ِیعنِی مشاهدۀ پِیامبر ملک موکّل بر بلاغ را، از آنجا که پِیامبر ِیقِین به صدق و انطباق اِین مشاهده با واقع را دارد، اِین حادثه براِی او حجّت و دلِیل مُلزِم خواهد شد. و چه‌بسا اِین حجِّیت بدون مشاهده براِی پِیامبران الهِی رخ دهد، و دلِیلِی بر لزوم مشاهدۀ ملائکه همراه با نزول واردات قلبِیّه در نفس پِیامبر وجود ندارد، و افاضۀ حقاِیق وحِیانِی بر نفس بندۀ صالح پروردگار منحصر در نزول ملائکه نخواهد بود و انسان آن افاضه را قطعاً از ناحِیۀ مقام ربوبِی و عوالم غِیب مِی‌داند؛ چنانچه در داستان ذبح حضرت ابراهِیم هِیچ ملکِی نازل نشده بود ولِی آن حضرت رؤِیاِی خوِیش را با نور باطن و صفاِی نفس، ناشِی از دستور و خطاب و تکلِیف الهِی دِید و بدان عمل نمود، و در اِین تکلِیف هِیچ فرقِی حتِّی به اندازۀ سر سوزنِی با نزول ملک وحِی جبرائِیل امِین و ابلاغ امر پروردگار، نه ثبوتاً و نه اثباتاً وجود ندارد. و به همِین دلِیل است که عرفاِی شامخِین و اولِیاِی الهِی، رؤِیاهاِی صادقه و مکاشفات روحانِیّه را از قبِیل وحِی و الهام به‌شمار مِی‌آورند؛ و حقّاً هم همِین‌طور است.

فرماِیش امِیرالمؤمنِین در مشاهده و ادراک حقاِیق وحِیانِی نازل شده بر رسول خدا

امِیرالمؤمنِین علِیهالسّلام در مقام بِیان نزول وحِی بر رسول خدا و استماع سخنان ملائکه و ادراک آنچه را که بر رسول خدا نازل مِی‌شد، در نهجالبلاغه مِی‌فرماِید:

و لقد قرَن اللهُ به صلِّی الله علِیه و آله و سلّم مِن لَدُن أن کان فَطِیمًا، أعظَمَ مَلَکٍ مِن ملائکتِهِ ِیسلُکُ به طرِیقَ المکارمِ و محاسنَ أخلاقِ العالَمِ لَِیلَهُ و نهارَهُ؛ و لقد کنتُ أتَّبِعُهُ اتِّباعَ الفَصِیلِ أثَرَ أُمّهِ، ِیرفَعُ لِی فِی کلّ ِیومٍ مِن أخلاقِهِ عَلَمًا و ِیأمُرُنِی بِالاقتِداءِ به. و لقد کان ِیجاوِرُ فِی کلّ سَنَةٍ بِحِراءَ فَأراهُ و لاِیراهُ غَِیرِی. و لمِیجمَع بَِیتٌ واحِدٌ ِیومَئِذٍ فِی الإسلامِ غِیرَ رسولالله صلِّی الله علِیه و آله و سلّم و خدِیجةَ و أنا ثالثُهُما. أرِی نورَ الوَحِی و الرِّسالةِ و أشُمُّ رِیحَ النّبوّةِ.