بنابراِین سخن گفتن خداِی متعال با بندگانش عبارت است از افاضۀ علوم و نزول آنها بر نفوس بندگان به طرق مختلفه و شِیوه‌هاِی گوناگون، مانند: وحِی و الهام و تعلِیم به‌واسطۀ پِیامبران و معلّمِین (راهنماِیان به سوِی حق و معرفت).»

مرحوم صدرالمتألّهِین در اِین بِیان شِیواِی خود، به وحدت حقِیقت علمِیّه در سه مرحلۀ ذاتِ خودِ علم و معرفت، و حِیثِیّت فاعلِی آن که از خداِی متعال و ملائکۀ مقرّب نشئت مِی‌گِیرد، و هم از حِیثِیّت قابلِی و انفعالِی که نفس انسان و ذهن و قلب او است، اشاره مِی‌نماِید. و از اِین بِیان روشن مِی‌شود که: هم‌چنان‌که حجِّیت و مشروعِیّت الهام و وحِی منوط به انتساب آنها به مبدأ أعلِی و وسائط نازل‌کنندۀ اسرار و حقاِیق از ناحِیۀ ذات پروردگار است و اِین نکته است که باعث اطمِینان قلب و سکونت خاطر و ِیقِین به صدق و انطباق با واقع مِی‌شود، همِین‌طور کلام و عقِیده و ادراکِی که مبتنِی بر برهان و ِیا تلقِّی آن از رسول الهِی و ِیا حجّت‌ها و اولِیاِی الهِی باشد نِیز عارِی از خطا و مصون از اشتباه و لغزش است؛ و لذا مِی‌فرماِید: «وحِی از اِین جهت بر الهام برترِی دارد که پِیامبر خود ملک واسطۀ فِیض را با چشم قلب مِی‌نگرد و به او اِیمان و ِیقِین دارد.»

و از آن طرف، هم‌چنان‌که ادراک و صورت علمِیّه اگر براساس پاِیۀ علمِی و ِیقِینِی نباشد، محتمل الخطاء و الخلاف است و هِیچ ارزش علمِی و عملِی ندارد؛ همِین‌طور اگر کشف حقاِیق و اسرار غِیبِی براساس موازِین و مبانِی الهام و وحِی نباشد، قطعاً از ناحِیۀ پروردگار و ملائکۀ وحِی نبوده و باِید به آن توجّهِی ننمود. و در اِینجا است که شخص مدرک ِیا باِید خود از اهل خبرت و بصِیرت و اطّلاع باشد تا بر صحّت واردات قلبِیّه و مکاشفات روحِیّه، قطع حاصل نماِید و ِیا باِید آن را به فرد خبِیر و بصِیر به اسرار و رموز غِیب عرضه بدارد.

کلام صدرالمتألّهِین دربارۀ نهِی از روِی‌آوردن به حقاِیق عقلِیّه بدون رعاِیت موزاِین شرعِی

مرحوم صدرالمتألّهِین دربارۀ افرادِی که به علوم حقِیقِیّه و آراءِ عقلِیّه بدون رعاِیت موازِین شرع و سلوک در منهج شرِیعت روِی مِی‌آورند، مِی‌فرماِید: