قرون نخستِین بدان لب گشوده‌اند؛ امثال جُنَِید[١] و شِبلِی[٢] و باِیَزِید بَسطامِی[٣] و معروف کَرخِی‌[٤] و أمثالهم، تا رسِید به حَلاّج و اقران وِی؛ تا در قرون وُسطِی محِیِی‌الدِّین عَربِی و دو شاگردش: قونَوِی‌[٥] و قَِیصَرِی[٦] طلوع کردند، و آن مسئله را فنِّی از فنون به شمارش آوردند و مؤلّفات کبِیرِی همچون فتوحات مکِّیّه و متون مختصرِی همچون فُصوص و نُصوص که آنها را صدرالدِّین قونوِی تنقِیح و شرح کرده است، به رشتۀ تصنِیف درکشِیدند و منتشر گشت.

و در نزد عرفاء قرون وسطِی از عرب، مثل ابن‌فارض و ابن‌عَفِیف تِلِمسانِی[٧] و غِیرهما، و از پارسِیان بسِیارِی که به شمارش درنِیاِیند، مثل عطّار[٨] و هاتف‌[٩]

[١]. سعِید [جنِید] بن محمّد بن جُنَِید قوارِیرِی، زاهد مشهور، سلطان طائفۀ صوفِیّه که در سنۀ ‌٢٩٧ وفات ِیافت. (تعلِیقه)

[٢]. أبوبکر دُلف بنجَحدر شبلِی خراسانِی بغدادِی از بزرگان مشاِیخ صوفِیّه است. نقل شده است که او در تعظِیم شرع مطهّر مبالغه مِی‌کرد. او در سنۀ ‌٣٣٤ ه‌. وفات کرد. (تعلِیقه)

[٣]. أبوِیزِید بسطامِی طَِیفور بنعِیسِی، صوفِی زاهد مشهور که در سنۀ ٢٦١ ه‌. فوت کرده است. (تعلِیقه)

[٤]. معروف بن فِیروز کرخِی أبومحفوظ، ِیکِی از أعلام زهّاد و عرفاء بوده است. وِی از غلامان حضرت امام علِیّ بنموسِی الرّضا علِیهالسّلام بوده و در سنۀ ٢٠٠ ه‌. در بغداد وفات کرده است. (تعلِیقه)

[٥]. أبوالمعالِی صدرالدِّین محمّد بناسحاق شافعِی قونوِی، صاحب تصانِیف است. وفاتش در سنۀ ٦٧٣ ه‌. بوده است. (تعلِیقه)

[٦]. داود بنمحمود رومِی ساوِی، مقِیم مصر، صاحب شرح فصوص الحکم قِیصرِی است. وفاتش در سنۀ ٧٥١ ه‌. است. (تعلِیقه)

[٧]. شمس‌الدِّین محمّد بنسلِیمان بنعلِی، معروف به ابن‌العفِیف التِّلِمسانِیّ و به الشّابّ الظّرِیف. (تعلِیقه)

[٨]. فرِیدالدِّین محمّد بنإبراهِیم نِیشابورِی، معروف به الشِّیخ العطّار، صاحب اشعار و مصنّفات راجع به توحِید و معارف. در سنۀ ٦٢٧ ه‌. وفات کرد. (تعلِیقه)

[٩]. هاتف سِیّد أحمد اصفهانِی، شاعر مشهور، در سال ١١٩٨ ه‌. وفات کرد. و هاتفِی، ملاّ عبدالله است که خواهرزادۀ جامِی بوده و در سال ٩٢٧ ه‌. وفات کرده است. (تعلِیقه)