پس چکِیده و خلاصۀ کلام ملائکه به اِین برمِی‌گردد که: علّت جعل خلافت و جانشِینِی اِین است که خلِیفه از ذات جاعل حکاِیت نماِید و به‌واسطۀ تقدِیس و حمد و تسبِیح که از وجود او برمِی‌خِیزد، او را بنماِیاند؛ و امّا موجود زمِینِی به‌واسطۀ زمِینِی‌بودنش نمِی‌گذارد که به اِین امور بپردازد بلکه دائماً او را به فساد و آلودگِی مِی‌کشاند، درحالِی‌که هدف و مقصد از اِین خلافت ـکه تسبِیح و تقدِیس به همان معناِیِی که گذشتـ الآن موجود است و ما مشغول تسبِیح و حمد و تقدِیس تو مِی‌باشِیم، پس ما جانشِینان تو هستِیم ِیا ما را جانشِینان خود قرار ده! و چه سودِی از اِین خلافت زمِینِی خواهِی برد؟

در اِینجا خداِی متعال پاسخ ملائکه را اِین‌چنِین مِی‌گوِید: (من به چِیزِی آگاه مِی‌باشم که شما آگاه نمِی‌باشِید.)»

ـتمام شد فرماِیش مرحوم علاّمه طباطبائِی، رضوان الله علِیه.

اشکالات وارده بر کلام علاّمه طباطبائِی رضوان الله علِیه ذِیل آِیات خلق آدم

با توجّه به مطالب مطرح شده به نظر مِی‌رسد کلام مرحوم علاّمه خالِی از اشکال نباشد، زِیرا:

علاوه بر آنچه در صفحات قبل مذکور شد، اشکالِی که در اِین تقرِیب وجود دارد، معلولِیّت و ترتّب فساد و افساد و خونرِیزِی بر زمِینِی‌بودن انسان است، و اِینکه انسان موجودِی است مرکّب از غضب و شهوت، و وجود اِین دو صفت در انسان موجب هتک به حدود و ثغور و افساد و قتل نفوس است. ولِی باِید توجّه داشت که نفس زمِینِی‌بودن ِیک موجود و وجود صفت غضب و شهوت، موجب فساد و افساد نمِی‌شود؛ بلکه اِینها به عنوان معدّات و وساِیل و ابزار فساد و افسادند، نه به عنوان علّت تامّه براِی افساد و قتل و غارت و غِیره.

اِین مسئله در مورد حِیوانات شاِید صادق باشد، امّا در مورد انسان که طبِیعت او آمِیخته‌اِی از صفات و ملکات مختلف همراه با قوّۀ عاقله است، نمِی‌تواند صادق باشد. انسان گرچه از ناحِیۀ غضب و شهوت مِیل به تعدِّی و تجاوز و سلب حقوق دِیگران و برترِی‌جوِیِی نسبت به اختِیارات افراد در او وجود دارد، امّا از جهت قوۀ