«و به‌تحقِیق که من تو را بر مسئله‌اِی بسِیار مهم و دقِیق آشنا نمودم، که اگر بتوانِی به‌درستِی و شاِیستگِی آن را تعقّل و تدبّر نماِیِی، خواهِی دانست که خداِی متعال عِین هر موجودِی است در ظهور، امّا عِین اشِیاء در ذات خود اشِیاء نِیست و او منزّه و برتر از آن است که محدود به حدود اشِیاء گردد؛ بلکه خداِی متعال خودش مِی‌باشد و اشِیاء هم خصوصِیّات خودشان را دارند.»

در اِین عبارت، شِیخ اکبر صرِیحاً اعتراف مِی‌کند که مقصود از اِینکه مِی‌گوِیِیم: «خداِی متعال عِین اشِیاء است» نه اِین است که در محدودۀ ذات اشِیاء تنزّل و ورود پِیدا کند، زِیرا که او بلاحد و بلاقِید است؛ بلکه مقصود و منظور اِین است که در مرتبۀ ظهور، همان ظهور است لاغِیر، و ظهورْ چِیزِی خارج از ذات او نمِی‌باشد.

پس شاِیسته و سزاوار اِین است که فضلاِی ما در مقام داورِی و حکومت بِین کلمات و تعابِیر بزرگان دقّت بِیشترِی بنماِیند و رعاِیت احتِیاط را در انتسابات و تفسِیر مبانِی معرفتِی بکنند و از افراط و تفرِیط به دور باشند و تحت تأثِیر اجواء و ظروف قرار نگِیرند.

نقد بر صاحب مقاله و منتقدِین، در نحوۀ ادراک مراد و معانِی عالِیۀ اشعار حضرت مولانا

فهم نادرست صاحب مقاله و ناقدِین نسبت به اشعار حضرت مولانا

و امّا آنچه از همه بِیشتر ماِیۀ تأسّف و تأثّر و تحسّر است، عدم فهم صحِیح از اشعار و معانِی رشِیقه و راقِیۀ حضرت مولانا جلال‌الدِّین محمّد بلخِی ـقدّس الله سرّه العزِیزـ مِی‌باشد که با کمال اندوه باِید عرض کنم: طرفِین در اِین مسئله نتوانسته‌اند به مراد و مغزاِی معانِی عالِیۀ او دست ِیازند، و هر فرِیقِی به تناسب حال و مقال خود از مضامِین اشعار او بهره‌اِی گرفته و پاره‌اِی سخنان او را با حقاِیق، در تعارض و تضاد دانسته‌اند؛ مثلاً در آنجا که تفسِیر نزول وجود بسِیط را در قوالب تعِیّنِیّۀ ماهِیّات بشر ذکر مِی‌کند و مِی‌فرماِید:

منبسط بودِیم و ِیک گوهر همه		بِی‌سر و بِی‌پا بُدِیم آن سر همه
چون به کثرت آمد آن نور سره		شد عدد چون ساِیه‌هاِی کنگره
کنگره وِیران کنِید از منجنِیق		تا رود فرق از مِیان اِین فرِیق‌[١]

[١]. مثنوِی معنوِی، دفتر اوّل.