و الحاصل: أنّ هذا المعنِی بحسب الظاهر عِین القول بالتفوِیض، مع أنّ عامّةَ النّاس تَقتصِر أفهامُهم عن أن تتعقِّلوا [تتعقّل] مرتبةً فوقَ هذه المرتبةِ، لاتنتهِی إلِی مرتبة الجبر....

و کِیف کان فلا ِینبغِی الارتِیاب فِی أنّه لِیس شَِیءٌ من هذه العقائد الّتِی ربما ِیَعجِز الفحول عن إبطالها معَ مساعدةِ بعضِ ظواهرِ الکتاب و السّنّة علِیها، إنکارًا للضّرورِی. و الله العالم.[١]

«پس آن مطلبِی که از مرحوم کاشف الغطاء نقل شده است که اِیشان معتقدِین به جبر و تفوِیض را از زمرۀ منکرِین ضرورت دِین برشمرده‌اند، در نهاِیت سستِی و بِی‌پاِیگِی است. و چگونه اِین‌چنِین نباشد درحالِی‌که اکثر از عوام مردم قدرت بر تشخِیص حقِیقت ”أمرٌ ما بَِین الأمرَِین؛ حدّ وسط بِین دو مفهوم جبر و تفوِیض“ را ندارند آن‌چنان‌که از پِیشواِیان ما نقل شده است، تا اِینکه به آن معتقد گردند! زِیرا اِین نکته از پِیچِیده‌ترِین مفاهِیم اعتقادِی و اسرار الهِیه‌اِی است که غِیر از افرادِی معدود و محدود که خداِی تبارک و تعالِی بر آنها منّت نهاده است و آنها را به هداِیت خاصّه خود مفتخر نموده است، کسِی را ِیاراِی وصول به اِین معرفت و آگاهِی نمِی‌باشد.

آِیا نمِی‌نگرِی به تألِیفات و آثار باقِی‌مانده از اصحاب و بزرگان ما، در اِین مسئله، که بِیشتر آنان در تحلِیل و تحقِیق اِین مسئلۀ جبر و تفوِیض نتوانستند خود را از پذِیرش و اعتقاد به مکتب تفوِیض بِیرون آورند و ناخودآگاه خود به همان ورطه و درّه‌اِی سقوط نمودند که قائلِین به تفوِیض در آن درافتادند؛ گرچه با زبان و بِیان از اِین اعتقاد پرهِیز و تبرِّی جوِیند. زِیرا اِینان گمان کرده‌اند که منشأ عدم استقلال بندگان در کردارشان اِین است که اِین افعال و اعمال که از بنده سرمِی‌زند بدِین جهت است که خداوند متعال بنده را قدرت بخشِیده است بر انجام اِین افعال، و مقدّمات تحقّق چنِین کردارِی را براِی او مهِیّا ساخته است؛ با اِینکه تمامِی افرادِی که معتقد به تفوِیض شده‌اند، جز اِین چِیزِی نمِی‌گوِیند و اِین مطلب را انکار نمِی‌کنند.

[١]. مصباح الفقِیه، ج ٧، ص ٢٩٧.