افعال متفاوتِی در آنِ واحد دست بزند؛ از ِیک طرف با دِیدن و شنِیدن اشِیاء مادِّی و چشِیدن غذا و لمس بعضِی از موادّ خوراکِی، چند عمل مادِّی را هم زمان انجام دهد، هم غذا را ببِیند و هم صداِی فرد دِیگرِی را بشنود و هم با دست غذا را لمس کند و هم آن را به دهان گذارده و بجود و بچشد، و در عِین اشتغال به اِین امور، نفس او مشغول تماشاِی صور برزخِی باشد و به مکاشفات برزخِیّه مشغول باشد. در اِین فرض برخِی از اشتغالات نفس او، از آنجا که همراه با مادّه و زمان و مکان است قطعاً اِین قاعده شامل آنها خواهد شد، زِیرا وجود اِین افعال مشروط به حضور زمان و مکان است؛ ولِی بعضِی از اشتغالات نفس که ارتباطِی به اِین دنِیا و آثار آن ندارد، طبعاً زمان و مکان در آن نقشِی نمِی‌توانند داشته باشند، و اِینکه اِین کشف در اِین زمان به‌خصوص ِیا مکان به‌خصوص روِی داده است، صرف اتّفاق و تقارن است، نه به لحاظ شرطِیّت اِین زمان خاص و ِیا مکان خاص. و لذا همِین فرد مِی‌تواند و قدرت دارد که همان مکاشفه و تصوِیر را در ساعاتِی دِیگر و مکانِی دِیگر تجدِید نماِید؛ چنانچه اِین مسئله در مورد اطّلاع بر غِیب براِی ولِیّ الهِی رخ مِی‌دهد و هر وقت بخواهد مِی‌تواند بر امور غِیر طبِیعِی إشراف نماِید.

و بر اِین قِیاس، برخِی از اولِیاِی الهِی حتِّی پا را فراتر نهاده و در آنِ واحد هم‌زمان به عوالمِی متعدّد مِی‌توانند اشراف حاصل نماِیند، که اِین خود سخنِی مستقل و عمِیق دارد و اِین نوشتار را گنجاِیش طرح آن نمِی‌باشد.

الغرض، کلام صدرالمتألّهِین دربارۀ شمول قاعده در مورد نفس، به خود تکوّن و پِیداِیش نفس برمِی‌گردد نه به اشتغالات و اطوار نفس. و در اِین مورد، صاحب مقاله سخن اِیشان را درنِیافته است.

خلط صاحب مقاله بِین حقِیقت وحِی و بِین زمان نزول کلمات وحِی

بر اِین اساس، نزول جبرائِیل و آوردن وحِی گرچه در زمان خاصِّی صورت مِی‌گِیرد، ولِی کِیفِیّت اتّصال نفس و اشتغال آن به مبدأ صورت است که مسئله را با تصاوِیر ذهنِی برداشته‌شده از منابع ظاهرِی و مادِّی و حواس طبِیعِی متفاوت مِی‌سازد. حال چه بگوِیِیم که جبرائِیل خود به سوِی نفس رسول خدا نازل مِی‌شد و ِیا اِینکه