بنابراِین در تمامِی اِین اشعار، مسئله با آِیات قرآن اختلاف ماهُوِی و ذاتِی دارد و اصلاً بِین آِیات و بِین اشعار و ساِیر کلماتِی که اِین‌چنِین صادر مِی‌شوند، تشابهِی وجود ندارد.

نقد مدّعاِی صاحب مقاله در اثبات دو جنبۀ الهِی و بشرِی وحِی

شما که در اِین آِیات معترف به صددرصد الهِی بودن اِین مفاهِیم هستِید و در عِین حال صددرصد بشرِی بودن آن را قائل‌اِید، بفرماِیِید کدام‌ِیک از اِین دو جنبه از نقطه‌نظر علِّی و رتبِی بر دِیگرِی تقدّم و اولوِیّت دارد؛ جنبۀ الهِی بودن و تعلّق آن به پروردگار، ِیا جنبۀ بشرِی بودن و ارتباط آن با نفس و شاکله و تجربِیّات و فرهنگ رسول خدا؟ طبعاً فرض تقدّم بشرِی را بر جنبۀ الهِی نخواهِید پذِیرفت، پس دو صورت در اِینجا باقِی مِی‌ماند:

صورت اوّل: تقدّم جنبۀ الهِی اِین حقاِیق و مفاهِیم بر جنبۀ بشرِی و مادِّی آن، که اگر چنِین است، پس خود رسول خدا حقِیقتاً و واقعاً مشمول خطاب پروردگار شده است بدون هِیچ‌گونه مجاز و استعاره‌اِی؛ ِیعنِی خداِی متعال در علم عنائِی خوِیش به تمامِی اِین حقاِیق عالِیۀ وحِی، در امتداد ظهور اسماء و صفات کلِّیۀ خود حقِیقت خارجِی بخشِیده است که از درِیچۀ نفس مطهّر رسولالله به مردم ابلاغ گردد. پس در اِین فرض، خود رسول خدا واقعاً مخاطب به خطاب: (قُل)؛ «بگو» مِی‌باشد، گرچه اِین حقاِیق قبل از نزول جبرائِیل و رسِیدن وقت ابلاغ آنها در نفس پِیامبر مستقر گردِیده باشد و آن حضرت از آن مطّلع شده باشد؛ چنانچه نظر ما بر اِین است و توضِیح آن مفصلاً مذکور شد.[١] مسئله اِینجاست که صرف آگاهِی و اطّلاع رسول خدا از مفاد حقاِیق وحِیانِی، انتساب آن مفاهِیم و معانِی و حقاِیق را به خداِی متعال نفِی نمِی‌نماِید، بلکه بِیشتر و بهتر اثبات مِی‌کند.

و امّا صورت دوّم اِینکه گفته شود: اصلاً تصوّر دوئِیّت و دوگانگِی در اِینجا اشتباه است، بلکه هم‌چنان‌که در مورد درخت آلبالو تمثِیل آورده شد و ِیا دربارۀ نزول

[١]. رجوع شود به ص ٢٢٩ـ٢٣٢.