رومِیان گفتند نه نقش و نه رنگ		درخور آِید کار را جز رفع زنگ
در فرو بستند و صِیقل مِی‌زدند		همچو گردون ساده و صافِی شدند
از دو صد رنگِی به بِی‌رنگِی رهِی است		رنگ چون ابر است و بِی‌رنگِی مهِی است
هرچه اندر ابر ضد، بِینِی و تاب		آن ز اختر دان و ماه و آفتاب
چِینِیان چون از عمل فارغ شدند		از پِی شادِی دهل‌ها مِی‌زدند
شه در آمد دِید آنجا نقش‌ها		مِی‌ربود آن عقل را و فهم را
بعد از آن آمد به سوِی رومِیان		پرده را بالا کشِیدند از مِیان
عکس آن تصوِیر و آن کردارها		زد برِین صافِی شده دِیوارها
هرچه آنجا دِید اِینجا بِه نمود		دِیده را از دِید خانه مِی‌ربود[١]

آنچه از اِین اشعار در بدو امر به‌دست مِی‌آِید همان است که جناب اِیشان در انعکاس حقاِیق وحِیانِی خارج از حِیطۀ وجودِی پِیامبر بر نفس و قلب او به‌واسطۀ جبرائِیل امِین قائل شدند، و همِین نکته را فارق بِین الهامات وحِیانِی بر پِیامبران که از برون بر قلب آنان افاضه مِی‌شود بدون دخالت نفس و عقل و تدبِیر، و بِین نتاِیج قِیاسات و ترکِیب مقدّمات که با إعمال فکر و تحرِیک قواِی ذهنِی به‌دست مِی‌آِید، برمِی‌شمرند.

منظور و مراد مولانا از تمثِیل به نقاشِی رومِیان و چِینِیان

امّا با توجّه دقِیق‌تر به محتواِی اشعار به‌دست مِی‌آِید که مولانا در مقام نکته‌اِی بس ظرِیف و لطِیف از شراِیط و استعدادات وجود آدمِی است. مولانا در اِین ابِیات درصدد اثبات اِین نکته است که: هر کمال و فعلِیّتِی که بر وجود انسان مترتّب مِی‌شود، همه و همه از ذات خود انسان سرچشمه مِی‌گِیرد، نه اِینکه از جاِی دِیگر بر نفس و قلب انسان القاء مِی‌گردد. تصوِیرِی که از نقش مخالف بر لوح ضمِیر آدمِی به‌وجود مِی‌آِید گرچه از جانب مقابل و خارج از وجود آدمِی است، ولِی اِین آدمِی است که به‌واسطۀ صِیقل‌زدن نفس و مخالفت با نفس امّاره و مجاهدۀ سلوکِی در راه خدا و اطاعت از دستورات راهبران و مربِّیان طرِیق، کم‌کم به‌واسطۀ دور شدن از عالم شهوات

[١]. مثنوِی معنوِی، دفتر اوّل.