کلّ عالم ممکنات و موجودات را تشکِیل مِی‌دهد، بوده و خواهد بود؛ و به اِین نحوۀ علم، «علم سرمدِی» اطلاق مِی‌شود، و ِیا به تعبِیرِی نسبت به اشِیاء، «علم عناِیِی» گفته مِی‌شود.

در باب علم عناِیِی حق نسبت به ساِیر موجودات، برخِی گفته‌اند که حقِیقت آن ِیک نوع معرفت و اطّلاع اجمالِی نسبت به معلوم است، گرچه هنوز آن جنبۀ ارادِی حق بر اِیجاد خارجِی آن تعلّق نگرفته است و فقط صورتِی از آن نزد مرتبۀ علمِی حق موجود است، که در آِینده بر حسب تحقّق شراِیط و مقارنات و آمادگِی ظروف، اراده بر اِیجاد آن تعلّق خواهد گرفت.

ولِی اِین سخن از مرتبۀ تحقِیق و تدقِیق خارج است. زِیرا در مرتبۀ علمِی حضرت حق، صورت علمِی همانند نقش و صورت نگارِی نِیست که عکسِی از ِیک معلوم، بالعرض، ِیا به انعکاس آن در آِینه و ِیا در هر چِیز صِیقلِی، و ِیا با مشاهدۀ آن در ذهن، و ِیا به‌وسِیلۀ عکس‌بردارِی بر صفحۀ کاغذ نقش ببندد؛ که در تمام اِین موارد خود صورت، جنبۀ حکاِیت و مرآتِیّت از ِیک عِین خارجِی را دارد. امّا در علم عناِیِی پروردگار، قبل از إعمال اراده و اضافۀ اشراقِیّه بر خلقت اشِیاء چه چِیزِی مِی‌تواند باشد تا نقش و صورت آن نزد پروردگار به ودِیعه و عارِیه محفوظ باشد؟ مگر چِیزِی قبل از خلق اشِیاء وجود دارد تا اِین عکس، حکاِیت از او کند؟! پس نفس حضور صورت علمِی اشِیاء نزد پروردگار عبارت است از اِیجاد حقِیقت آن ماهِیّت در عوالم مجرّده و ملکوتِیّه، قبل از خلقت زمانِی و ناسوتِی آن بر حسب تحقّق شراِیط و معدّات. بنابراِین به صِرف حضور صوَر اشِیاء در مقام علمِی حضرت حق، حضور نفس ملکوتِی و مجرّدۀ آن اشِیاء با تمام خصوصِیّات، بدون ذرّه‌اِی کاستِی و نقصان در هِیچ‌ِیک از آثار و لوازم وجودِی آن حتِّی ِیک پلک چشم به هم زدن، در علم عناِیِی حق به نحو علم حضورِی و حقِیقِی و وجودِی، موجود است.

شاهد بر اِین مطلب، رواِیات و احادِیثِی است که مقدارِی از آن در اِین فصل ذکر شد، و نِیز حکاِیات و داستان‌هاِیِی است که باز مقدارِی از آن گذشت، و نِیز