در حالى كه بر تاريخ انسان ها يك رشته قوانين قطعى حكومت مى كند، در عين حال نقش انسان آزاد در اين سنت ها و واكنش ها، انكار پذير نيست; زيرا انسان آزاد است كه با كارهاى خود جامعه را به يكى از دو طرف سوق مى دهد يا آن را به پرتگاه انحطاط و نابودى مى كشاند و يا آن را به سوى ترقى و تعالى سوق مى دهد.

هرگز در اسلام، قضا و قدر حتمى و سرنوشت قطعى كه خارج از حوزه اراده انسان باشد وجود ندارد، فقط جبرى ها هستند كه براى انسان چنين سرنوشتى قطعى مى شمارند و هدفى را تعقيب مى كنند كه ماركسيسم در پوشش «جبر تاريخ» آن را تعقيب مى نمايد.

قرآن براى هر نوع ابهام زدايى و رك گويى اين حقيقت را در آياتى يادآور شده است:

(... إِنَّ اللّهَ لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْم حَتّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهمْ ...) : «خدا وضع ملتى را دگرگون نمى سازد تا اين كه خود آنان وضع خود را تغيير دهند».[١] و در آيه ديگر مى فرمايد:

(ذلِكَ بأَنَّ اللّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّراً نِعْمَةً أَنْعَمَها عَلى قَوم حَتّى يُغَيِّرُوا ما بأَنْفُسِهِم... ): «هرگز خدا نعمتى را كه به قومى عطا كرده است تغيير نمى دهد تا آنان وضع خود را تغيير دهند».[٢]

به خاطر همين نقش انسان در جاى جاى سرنوشت است كه پيوسته قرآن

[١] رعد/١١.
[٢] انفال/٥٣.