در ميان دانشمندان غربى «هانرى بركسن» ١٨٥٩ـ١٩٤١، از جمله كسانى است كه مى گويد: حس و عقل هيچ يك وسيله كشف حقيقت نيستند. وسيله كشف حقيقت، قوه ديگرى است كه مى توان آن را درون بينى و يا شهود باطنى خواند و هم آن را عالى ترين مراتب عقل ناميد، وى مى گويد: انسان با يك نوع تفكر در خود و شهود درونى به حقيقت مطلق راه مى يابد.

شكى نيست كه اين تندروى، كند روى خاصى را به دنبال دارد; از اين جهت برخى ناآگاه، هر نوع تصفيه قلب و دل را از آلودگى، صوفى گرى ناميده و پيروان راه حق و حقيقت را خيالباف و درون گرا مى نامند.

تك ابزارى محكوم است

اسلام برخلاف هر دو گروه، تك ابزارى را محكوم كرده; و در حالى كه حس و عقل را از ابزار شناخت مى داند، به موضوع «فؤاد» و «قلب» و تصفيه دل وجان، اهميت به سزايى مى دهد و آن را يكى از ابزار شناخت مى داند، و در آيه اى، هر دو (حس و دل) را يك جا ياد مى كند:

(وَ اللّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالأَبْصارَوَالأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ):«خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون

[١] داستان را در دفتر اول، ص ٩١، طبع ميرخانى مطالعه فرماييد.