است كه موانع ديد از قبيل حب و بغض و هوى و هوس را از برابر ديده عقل بر مى دارد و به انسان روشنى مى بخشد. حقايق و واقعيات را خوب درك مى كند. اثر تصفيه منحصر به رفع موانع از ديدن حقايق با ديده دل نيست، بلكه گاهى صفاى دل مايه الهام ها و سروش هاى غيبى مى گردد و به انسان آگاهى هايى مى بخشد كه به ديگران دست نمى دهد; از اين جهت مى توان گفت: تزكيه نفس، دو اثر دارد:

١. موانع را از سر راه ديده انسان بر مى دارد و در انسان آن چنان آمادگى ايجاد مى كند كه حقايق را آن چنان كه هست درك مى كند، اين مطلب با توجه به نكته اى كه قبلاً گفتيم: «بزرگ ترين حجاب معرفت، انگيزه هاى نفسانى است» به يك منظور هستند.

٢. منبع يك رشته الهامات مى گردد و انسان صورت هايى را مشاهده مى كند كه براى افراد عادى مشاهده آن غير ممكن است.

در كتاب هاى اخلاق، ما با دو رشته مفاهيم اخلاقى روبه رو مى شويم كه يكى را بايد به كار بست و از ديگرى بايد پرهيز نمود; مثلاً ايثار، شجاعت، سخاوت و استقامت را مى ستايند و مى گويند: بايد آن ها را تحصيل كرد و از خودخواهى، ترس و بخل، نكوهش مى كنند و مى گويند بايد از آن ها دورى جست; ولى هرگز به انسان ياد نمى دهند چگونه خود رابا صفات نيك بياراييم و از صفات بد بپرهيزيم و انسان در سايه چه عواملى مى تواند خود را با ايثار و شجاعت بيارايد و از صفات مقابل آن ها بپرهيزد.

عرفا و اهل درك به انسان مى گويند تو به سان يك نهالى هستى كه در حال حركت و سير مى باشى. تو بايد منازل معينى را طى كنى و با طى اين منازل به مقصد گرانمايه انسانى برسى. و سرانجام، خود را با مجموع صفات