آورد; در حالى كه چيزى نمى دانستيد و براى شما گوش ها و چشم ها و دل هايى قرار داد تا او را سپاسگزار باشيد».[١] به عقيده برخى، مقصود از «افئدة» كه جمع فؤاد است; همان جوهر انسانى است كه به وسيله تقوا تصفيه مى گردد و آن چنان پاك مى شود كه ناخود آگاه، حقايق در آن منعكس گردد.

قرآن با اعتراف به چنين ابزارى، ما را به انديشه و بهره بردارى از حس دعوت كرده، و ماده عقل را در قرآن ٤٩ بار و تفكر را ١٨ بار باز گفته است. و از اين طريق «تك ابزارى» محكوم شده است.

حساب تزكيه از درون گرايى جدا است

درون گرايى به معنى روگردانى از برون گرايى و ترك نظاره در گستره طبيعت از آسمان و زمين، در اسلام محكوم است; زيرا شكى نيست كه قرآن انسان ها را به برون گرايى وكشف اسرار هستى دعوت كرده، آن جا كه فرموده است:(قُلِ انْظُرُوا ما ذا فِى السَّماواتِ وَالأَرْضِ ...): «بگو: بنگريد و ببينيد چيست در آسمان ها و زمين؟».[٢]

مسلمانان در بسيارى از دوران ها به خود درونى سرگرم بوده و از جهان اطراف چشم پوشيده بودند. ره آورد آن اين بوده است كه در دعوت به برون گرايى راه افراط پيش گرفتند و از توجه به باطن گرايى سرباز زده اند; در حالى كه اسلام ما را به همان اندازه كه به درون گرايى فرا مى خواند به برون گرايى هم اهتمام دارد. و نه برون گرايى ، در عين درون گرايى، دعوت مى كند و پيوسته مى فرمايد:(سَنُرِيهِمْ آياتنا فى الآفاقِ وَفِى أَنْفُسِهِمْ حَتّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ

[١] نحل/٧٨.
[٢] يونس/١٠١.