از اين نقطه، فلسفه نظارت عمومى كه در قرآن در ده مورد از آن به نحو «امر به معروف و نهى از منكر» ياد شده است، كاملاً روشن مى گردد و از لحاظ پيوندى كه ميان افراد جامعه هست و حكم واحدى كه بر جامعه حكومت مى كند، نمى توان مسئله نظارت عمومى را به وسيله توده مردم و اجراى مقررات را درباره قانون شكنان، از طريق قوه مجريه، مخالف قانون حريت و آزادى دانست;زيرا زندگى اجتماعى جز اين پايدار نمى ماند و هر كسى با پذيرفتن زندگى اجتماعى، چنين محدوديت هايى را هم بايد بپذيرد.

ما در اين جا وارد بحث «نظارت عمومى» نمى شويم; زيرا هدف بيان قسمتى از سنن حاكم بر جامعه و تاريخ است كه در قرآن وارد شده است.

به خاطر اين كه زندگى اجتماعى; زندگى تعهد آفرينى است، در آيين اسلام بر دوش يك مسلمان، كه زندگى اجتماعى را پذيرفته، مسئوليت هاى

[١] وسائل الشيعه، ج١١، باب ٤ از ابواب امر به معروف، ص ٤٠٧.