واقعاً و به راستى خود را بدهكار نمى‌داند و يا حداقل نمى‌داند كه طلبكارش به راستى حقى به گردن او دارد يا نه، اينجاست كه جبران مال و يا تقاص طلبكار از او محل اشكال است بلكه عدم جواز اشبه است، و اما اگر طرف غاصب بوده و اكنون كه انكار مى‌كند به خاطر فراموشى است يعنى فراموش كرده كه مال مدعى را غصب كرده، در اينجا على الظاهر جبران مال و يا تقاص جايز است.

مسأله ٢- اگر مال معين نزد كسى دارد و او حاضر نيست آن را پس بدهد، اگر صاحب فرش مى‌تواند بدون ارتكاب محذور آن را از وى بگيرد جايز نيست به مقدار بهاى فرش خود از مال او جبران مال و يا تقاص كند، و اگر به هيچ وجه ممكن نبود آن وقت جبران مال و يا تقاص جايز است، حال اگر آن مالى كه مى‌خواهد به عنوان جبران مال و يا تقاص بردارد از جنس مال خودش است بايد به همان مقدار جنس خود از جنس او بردارد، و اگر از آن جنس نباشد بايد به مقدار قيمت جنس خودش از مال او جبران مال و يا تقاص كند، و اگر ممكن نباشد مگر به فروختن مال او مى‌تواند آن را بفروشد و به مقدار طلب خود برداشته بقيه را به صاحبش برگرداند.

مسأله ٣- اگر طلبش از مديون مثلى باشد و بتواند از مال مثلى و غيرمثلى مديون جبران مال و يا قصاص كند، آيا جايز است از مال غيرمثلى او به عنوان جبران مال و يا تقاص و به مقدار قيمت مال خود بردارد؟ يا واجب است فقط از مال مثلى او بردارد؟ و همچنين اگر برايش ممكن باشد هم از جنس مال خودش كه مثلى است از مال مديون بردارد و هم از نوعى ديگر مثلى، مثلًا اگر گندم طلب دارد و مى‌تواند از او گندم بردارد ولى بيايد معادل قيمت آن عدس بردارد، آيا واجب است حتما معادل وزن گندم خود از گندم او بردارد؟ يا آنكه مى‌تواند معادل قيمت گندم خود از عدس او جبران مال و يا تقاص كند؟ بعيد نيست جبران مال و يا تقاص به طور مطلق جايز باشد البته در صورتى كه مستلزم فروختن مال غاصب نباشد، و اما اگر مستلزم فروختن مال او باشد، باز هم اگر مى‌تواند به چيز ديگرى جبران مال و يا تقاص كند كه فروختن نخواهد احتياط بلكه اقوى آن است كه به آن اكتفا كند، بلكه نزديك‌تر به احتياط آن است كه حتى الامكان با همان جنس خودش جبران مال و يا قصاص كند، مگر آنكه ممكن نباشد و يا مشقت و محذور داشته باشد.

مسأله ٤- اگر گرفتن عين مال خود از غاصب ممكن باشد هر چند با مشقت، ظاهر اين است كه باز هم جايز است از عين مال خود صرف نظر نموده از مال غاصب جبران مال و يا تقاص كند، و اما اگر ممكن باشد با محذور، مثل داخل شدن در خانه او بدون اذن و يا شكستن قفل و يا محذور ديگر، در اين صورت مشكل است بگوييم جبران مال و يا تقاص جايز است بلكه بايد به مشقت عمل كند و مال خود را به دست آورد. و اگر در