بدون حق بر مال غير باشد؛ جارى است، حتى اگر به عنوان تجاوز و عدوان نباشد. فقط در امانت، ضمان نيست چه امانت مالكى باشد، چه شرعى، و تفصيل آن در كتاب وديعه گذشت. پس در تمام مواردى كه مال غير به عقد فاسد به دست انسان برسد، يا به علّت جهل و .... آن مال را بردارد و يا اينكه چيزى را به عنوان عاريه از سارق دريافت كند كه خيال مى‌كرد، مال خود اوست و در تمام اين قبيل موارد، ضمان جريان دارد.

مسأله ٥٤- همانگونه كه گفته شد، يد غصبى و مواردى كه به آن ملحق مى‌شود، موجب ضمان است. هم چنين دو دليل ديگر هم باعث ضمان مى‌گردد؛ يك اتلاف مال ديگرى و ديگرى تسبيب؛ حتى مى‌توان گفت كه يك دليل آن هم اتلاف مال غير چه به مباشرت و چه به تسبيب باشد.

مسأله ٥٥- اتلاف به مباشرت معناى واضحى دارد، و مصاديق آن بر هم معلوم است.

مانند اينكه شخصى حيوان ديگرى را ذبح نمايد و يا با تير اندازى آن را بكشد و يا ظرف كسى را بشكند و خرد نمايد. و يا مال كسى را به آتش بكشد و مانند اين كارها، امّا تسبيب به اين معناست كه انسان كارى را انجام دهد كه آن كار به خودى خود اتلاف نيست، امّا باعث و موجب اتلاف مال مى‌گردد مانند اينكه مسير راه عبور و مرور مردم چاهى حفر نمايد و انسان و حيوانى در آن بيافتد. و يا اينكه چيز لغزنده‌اى همانند پوست خربزه و هندوانه را در سر راه قرار دهد و هر حيوان و يا انسانى كه از آن‌جا عبور مى‌كند بلغزد. و يا ناودان خود را سر راه مردم نصب نمايد كه اين كار موجب ضرر براى مردم شود و يا اينكه كودك و حيوان درون قفس يك درنده بياندازد كه حيوان آن را بكشد. و از اين نمونه كارها و مانند اينكه زنجير درنده را باز كند و آن را رها كند و يا حيوان گران قيمتى را فرارى دهد، چه اين كار را فورى انجام دهد و چه بعد از اندك زمانى، در همه اين موارد كه فاعل مسبب و نوع جنايت و قتل و اضرار به مردم است، فاعل ضامن است و بايست از عهده غرامت و خسارات وارد شده، برآيد و بايد بدل و يا ارش نقصان را بدهد.

مسأله ٥٦- اگر كسى گوسفندى كه صاحب بره است را غصب نمايد و به همين دليل بچه آن از گرسنگى بميرد و يا آنكه صاحب حيوان را كه به آن آب و علف مى‌داد زندانى نمايد و به همين دليل حيوان تلف شود، ضامن نيست. مگر آنكه حيوان نياز به شير داشته باشد و يا آن حيوان احتياج به نگهدارى و مواظبت صاحب و چوپان داشته باشد، كه در اين صورت بنابر احتياط ضامن حيوان و بچه آن است.

مسأله ٥٧- يكى ديگر از موجبات ضمان باز گذاشتن درب ظرفى است كه در آن مايعى از آب و شير و روغن و ...... در آن است و به همين دليل آن مايع ريخته و تلف گردد. امّا اگر دليل ريختن آنها فقط باز بودن درب نباشد مانند اينكه باد تندى بوزد و يا مرغى خود