فرمودند: يا على گناه ربا هفتاد مرتبه دارد كه كمترين آن مثل اين است كه كسى با مادر خود داخل بيت الله الحرام جماع كند. همچنين، از همان جناب روايت شده است كه فرمودند: كسى كه ربا بخورد خداى تعالى به مقدارى كه خورده درون شكم او را از آتش جهنم پر مى‌كند و اگر از راه ربا مالى را به دست آورده خداى تعالى هيچ عملى را از او قبول نمى‌كند و تا زمانى كه يك قيراط از آن ربا نزدش مانده باشد لايزال در لعنت خدا و ملائكه است. و نيز از آن جناب وارد شده است كه فرموده: خداى تعالى خورنده ربا و خوراننده ربا و نويسنده سند و شاهدش را لعنت كرده است و همچنين روايات ديگر.

ربا دو قسم است يكى رباى معاملى و ديگرى رباى قرضى.

اما قسم اول: رباى معاملى عبارت است از اين كه جنسى را كه مثلى است در مقابل همان جنس يا وزن بيشتر و يا همان را به ضميمه ى چيز ديگر به طور مثال يك تن گندم را به دو تن و يا به يك تن و يك درهم بفروشى و يا به همان وزن با زيادى حكمى مانند آنكه يك من گندم نقد به يك من گندم نسيه بفروشى. اقوى اين است كه اين نوع ربا مختص به بيع نيست؛ بلكه در ساير معاملات مانند صلح و مانند آن نيز جارى است. اين ربا به دو شرط حرام است: اول اينكه اين جنس به نسبت به عرف و عادت واحد باشد بنابراين هر چيزى كه عرف و عادت آن را يك جنس بداند جايز نيست كه مقدارى از آن در مقابل بيشتر از همان جنس معامله گردد هر چند كه از لحاظ خواص و صفات متفاوت باشد؛ مثلًا گندم فروشنده معمولى يا سرخ رنگ و گندم خريدار ممتاز و سفيد رنگ باشد. با برنج فروشنده ممتاز و برنج خريدار پست باشد. خرماى يكى، زاهدى و پست و از ديگرى خستاوى و ممتاز باشد. همچنين هر كالاى ديگرى از فروشنده ممتاز و از خريدار پست باشد، به خلاف آنجا كه دو جنس باشد، مثلًا از فروشنده گندم و از خريدار عدس باشد كه خريد و فروش چون با هم فرق دارد، اشكالى ندارد. دوم اينكه، جنس مورد معامله از اجناس وزن كردنى و يا كيل شدنى باشد، پس در فرضى كه با عدد خريد و فروش مى‌شود و يا با مشاهده ربا داخل نمى‌گردد.

مسأله ١- در باب ربا گندم و جو جنس واحد محسوب مى‌شوند. بنابراين، مبادله آنها در مقابل يكديگر صحيح نيست البته با تفاضل، هر چند كه از نظر عرف و عادت و از نظر شرع در باب زكات آن دو، دو جنس متفاوت محسوبند. در نتيجه جو نمى‌تواند كمبود نصاب گندم را جبران نمايد و در اين كه آيا علس از گندم و سلت از جنس جو است يا نه محل اشكال است و احتياط در آن است كه يكى در مقابل ديگرى فروخته نشود و در معاوضه با گندم و جو نيز قرار نگيرند و فقط مثل به مثل انجام گيرد.

مسأله ٢- در ربا هر چيزى با اصل خودش جنس واحد محسوب مى‌گردد هر چند كه دو