مسأله ١٨- رويت هلال به وسيله چشم‌هاى مسلحى كه در اين عصر درست شده اعتبار ندارد، بنابراين اگر با اين‌گونه آلات كه هر چيزى را چندين برابر بزرگ و يا نزديك مى‌كند نظير تلسكوپ مثلًا هلال ماه ديده شود و با چشم عادى و بدون دوربين قابل رويت نباشد حكم نمى‌شود به اينكه آن شب، شب اول ماه است، پس معيار رويت با چشم است بدون آلتى كه مرئى را نزديك و يا بزرگ كند، بله اگر با دوربين هلال ديده شود ومحل آن مشخص شود و سپس با چشم عادى و بدون آلت قابل رويت باشد حكم به اول ماه مى‌شود، و همچنين است حال در بى‌اعتبارى تشخيص خسوف و كسوف به وسيله آلات جديد كه اگر گرفتگى خورشيد و يا ماه با چشم عادى تشخيص داده نشود ولى با آلات جديد ديده شود اثرى بر آن مترتب نمى‌شود.

خاتمه‌

اگر روزى بشر موفق شود به مسافرت به بعضى از سيارات و كرات، در آن روزگار مسائل شرعيه بسيارى پيش خواهد آمد كه فقهاى آينده (اعلى الله كلمتهم) به كشف معضلات آنها مى‌پردازند، مانعى نيست اشاره‌اى اجمالى به بعضى از آنها بشود.

مسأله ١- در آن سيارات طهارت از حدث و خبث با آب آن جا و يا خاكش اگر كلمه (آب) بر آبش و كلمه (خاك) بر خاكش صادق باشد صحيح است، و همچنين طهارت خاكش و سنگش و ساير چيزهايش، و سجده كردن بر زمينش و بر آنچه از زمين آن سياره مى‌رويد.

مسأله ٢- در كرات بالا وزن‌ها اختلاف بسيار زيادى دارند چون وزن هر چيزى در هر كره مطابق جاذبه آنجاست هر قدر جاذبه قوى باشد وزن اشياء بيشتر و هر چه ضعيف‌تر باشد وزن اشيا سبك‌تر است، و مثلًا در كره ماه از آنجا كه جاذبه‌اش كمتر از جاذبه زمين است اجسام با اينكه از نظر حجم در زمين و ماه يكى است وزن آنها مختلف است، پس يك حوض كر كه حجم آن در زمين برابر وزن مقدر آن است تقريباً در كره ماه يك دهم آن وزن را دارد، بنابر اين اگر ما معيار در كر را وزن آب بدانيم حوض آنجا چند برابر حوض زمين مساحت خواهد داشت، به ناچار بايد گفت معيار در كره ماه به مساحت است نه به وزن، و اگر مقايسه بين وزن و حجم را در كره‌اى انجام دهيم كه برخلاف كره ماه جاذبه‌اش چند برابر جاذبه زمين باشد چه بسا يك ظرفى كه حجم آن دو وجب باشد و آن را پر از آب كنيم وزن آن مقدار آب به يكصد و بيست و هشت من تبريز برسد به ناچار در چنان كره‌اى ممكن است معيار را مساحت و حجم بگيريم نه وزن، در نتيجه آبى‌