سوم- حيوانى است كه اصلًا قابل تذكيه نيست مانند سگ. اگر كسى سگ شكارى غير را تلف كند چهل درهم بايد به صاحبش پرداخت كند. و ظاهراً تفاوتى نيست بين سگ سلوقى و غيرسلوقى و نيز بين سگ تعليم ديده و غير آن، و در سگ گله بايد بيست درهم، و در روايتى آمده بايد يك قوچ به صاحبش پرداخت كند، و نزديك‌تر به احتياط آن است كه از آن دو هر كدام بيشتر بود آن را بدهد. و در سگ نگهبان قلعه احتياط در دادن بيست درهم است و در سگ زراعت بنابر شهرتى كه حكايت شده يك قفيز گندم است، و در روايتى آمده يك جريب گندم است، و اين به احتياط نزديك‌تر است. و مسلمان غير از اين چند سگ مالك هيچ سگى نمى‌شود و در نتيجه اگر آن را تلف كند ضامن آن نيست.

مسأله ٦- هر چيزى كه مسلمان آن را مالك نمى‌شود چون خمر و خوك اگر آن را تلف كند ضامن نمى‌شود و هر چيزى كه دليلى قائم نشده بر اينكه قابل تملك نيست، تملك مى‌شود به شرطى كه منفعتى عقلائى داشته باشد و در نتيجه چنين چيزى اگر اتلاف شود تلف كننده ضامن آن است، مانند ساير اموال.

مسأله ٧- آنچه كه مسلمان نمى‌تواند مالك آن شود ولى كفاره مالك آن مى‌شوند، نظير خوك، اگر كسى آن را تلف كند ضامن قيمت آن براى مالك آن مى‌شود، اگر جنايتى بر اعضاى آن حيوان وارد آورد بايد به مالكش ارش پرداخت كند.

چند فرع‌

اول- اينكه اگر كسى چيزى از اموال ذمى‌كه مسلمان مالك آن نمى‌شود و ذمى‌مالك آن مى‌شود، نظير خمر و آلات لهو را تلف كند ضامن آن است، هر چند كه تلف كننده مسلمان باشد لكن اين ضمانت شرطى دارد و آن اين است كه اهل ذمه به شرايط ذمه عمل كرده باشد كه يكى از شرايط پنهان كردن اين گونه اموال خويش است، پس اگر آنها را در معرض ديد همگان قرار دهد به شرايط ذمه عمل نكرده و ديگر حرمتى ندارد و هر كس آنها را از بين ببرد ضامن نيست. و اگر مسلمانى اين گونه چيزها را در اختيار داشته باشد هر كس آن را از بين ببرد ضامن نمى‌شود، چه اينكه تظاهرى به آن چيز داشته و يا نداشته باشد و پنهانش كرده باشد.

مسأله ١- شرابى كه به منظور تهيه سركه درست مى‌شود محترم است و ريختن آن جايز نيست، و اگر كسى آن را بريزد و تلف كند ضامن است، و همچنين مواد اوليه‌اى كه با آن آلات لهو و قمار ساخته مى‌شود محترم است، آنچه حرام و بى‌احترام است هيئت و