ثابت شده باشد، حال اگر اصل قتل يا بينه ثابت شود و اما خطائى بودن آن را جانى ادعا كند و عاقله او منكر آن شود قول عاقله مقدم است ولى بايد سوگند ياد كند، بنابر اين اگر خطائى بودن قتل با بينه ثابت نشود جانى بايد آن را از مال خويش بدهد.

مسأله ٨- همان‌گونه كه قبلًا نيز گفته شد، عاقله ضامن ديه جنايت عمدى و شبه عمد نيست، و همچنين ضامن پرداخت مال المصالحه در عمد و شبه عمد نيست و نيز ديه ساير و جنايات از قبيل جنايت هاشمه و مامومه اگر به عمد و يا شبه عمد واقع شده باشد، به عهده عاقله نيست.

مسأله ٩- اگر كسى به خطا خود را بكشد و يا جنايتى بر خود وارد آورد ديه آن هدر است و عاقله او ضامن آن نيست.

مسأله ١٠- بين اهل ذمه در جناياتى كه از قتل و جراحت مرتكب مى‌شوند و عاقله نيست. نه از اقرباى پدرى كسى عاقله اوست و نه او عاقله ديگرى است بلكه هر كس مرتكب جنايتى شود ديه را از خود جانى مى‌گيرند، و اگر مالى نداشته باشد جنايت را به امام مسلمين ارجاع دهند كه اگر جزيه را به امام مسلمين مى‌دهند امام ديه جانى ايشان را به عهده مى‌گيرد.

مسأله ١١- وقتى عاقله، ديه جنايت كسى را ضامن مى‌شود كه كيفيت انتساب خود به قاتل را بداند يعنى بداند چه نسبتى با قاتل دارد و اينكه روى عصبه قاتل هست، پس صرف اينكه از قبيله‌اى است كه جانى از آن قبيله است كافى نيست بلكه بايد بداند كه عصبه جانى است، و اگر به طريق بينه شرعى ثابت شود كه او عصبه جانى است ديگر به انكار عاقله گوش نمى‌دهند.

مسأله ١٢- اگر پدرى فرزند خود را عمداً و يا شبيه به عمد به قتل برساند ديه بر عهده خود او است و خودش از آن ديه سهم نمى‌برد، و اگر فرزند، به غير از پدرش كه او را كشته وارثى ندارد ديه را از پدر گرفته و به امام عليه السلام مى‌دهند، و اما اگر فرزندش را به خطا به قتل برساند ديه قتل او را عاقله مى‌پردازد و آن ديه را وارث فرزند مى‌برد، و در اينكه آيا پدرش هم سهم مى‌برد يا خير؟ دو قول است كه اقرب ارث نبردن او است، و اگر فرزند وارثى غير از پدر ندارد امام عليه السلام وارث او است.

مسأله ١٣- عمد كودك نابالغ و مجنون در حكم خطا است پس در نتيجه ديه همه جناياتش چه عمد و چه شبه عمد و چه خطا بر عهده عاقله او است.

مسأله ١٤- جنايتى كه حيوان آدمى به بار آورد عاقله او ضامن نيست، چه اينكه آن جنايت به خاطر كوتاهى مالكش در حفظ حيوانش واقع شده باشد و چه بدون آن. و نيز عاقله ضامن اتلاف مال به وسيله حيوان آدمى‌نيست، پس اگر حيوان كسى و يا طفل‌