همچنين است در جايى كه نه خودش اقرار كند و نه عليه شخص ديگر اقامه دعوى نمايد، و اگر او را مرده يافتند در صورتى كه معلوم شود به مرگ طبيعى مرده و يا مارى يا عقربى مثلًا او را گزيده و احتمال قتل در بين نباشد او ضامن نيست، و با احتمال قتل بنا بر اصح ضامن است.

مبحث دوم: اسباب‌

منظور از كلمه اسباب در اينجا هر عملى است كه با انجام آن زمينه براى كارهايى كه علت تلف باشد فراهم مى‌شود به طورى كه اگر آن عمل انجام نشده بود علت تلف مؤثر واقع نمى‌شد، نظير كندن چاه و يا غصب چاقو و كارد و انداختن سنگ و ايجاد پاگير و امثال آن است.

مسأله ١- اگر كسى سنگى را در ملك خود و يا ملكى مباح قرار دهد و يا چاهى در آن حفر كند و يا ميخى در آن بكوبد و يا چيزهايى كه پاى رهگذر به آنها گير مى‌كند و يا چاقو يا ميخ به پايش فرو رود ضامن ديه او نيست، اما اگر يكى از اين كارها را بر سر راه مسلمانان و يا در ملك ديگران و بدون اذن صاحبش انجام داده و كسى از آن آسيب ببيند ضامن آسيب او از مال خودش است، و اگر در ملك ديگرى چاهى يا گودالى حفر نمايد و مالك هم رضايت داده باشد ظاهر اين است كه ضمان تلفات از شخص حفر كننده ساقط است، و اگر يكى از اين كارها را به خاطر مصلحت عابرين انجام داده ظاهراً ضامن نيست، مثل كسى كه به منظور خنك شدن هوا و يا جلوگيرى از گرد و غبار كوچه را آب‌پاشى كند و نظاير آن.

مسأله ٢- اگر مثلًا در ملك خودش چاهى حفر كند و در همان حال مهمانى نابينا را به خانه خود دعوت كند و يا در تاريكى او را بخواند و آن شخص به درون چاه سقوط كند على الظاهر ضامن است، اما اگر بدون دعوت يا اذن صاحب خانه داخل شود و سقوط كند و يا به خاطر اذنى كه صاحب خانه قبل از حفر چاه به وى داده بود داخل شود و صاحب خانه را هم از ورود خود خبردار نكند صاحب خانه ضامن نيست.

مسأله ٣- اگر سيل سنگى را به همراه خود بياورد احدى ضامن آن نيست هر چند كه به فرض كسى مى‌توانسته آن سنگ را از سر راه آسيب‌ديده بردارد و برنداشته باشد، و اما اگر كسى آن سنگ را برداشته جاى ديگرى قرار دهد كه يا مثل جاى قبلى باشد و يا ضرر بيشترى داشته باشد در اينكه بگوييم ضامن است اشكالى نيست، و اما اگر آن را به منظور مصلحت عابرين از وسط راه برداشته كنار راه بگذارد على الظاهر ضامن نيست.