بدهد و مى‌تواند سكوت كند، ولى اگر بدون شهادت او نتواند حق خود را بگيرد شهادت دادنش، واجب مى‌شود، و همچنين است اگر به گوش خود شنيد كه دو نفر بين خود عقدى نظير بيع و مثل آن را برقرار كردند، و يا مشاهده كرد كه كسى مال ديگرى را غصب كرد، و يا با چشم خود ديد كه جنايتى بر او وارد آورد، حتى اگر طلبكار و بدهكار به او گفتند تو در هرآنچه بين ما مى‌گذرد شاهد نباش ولى باز هم از آن دو چيزى بگوشش رسيد كه حكمى‌از احكام را در پى دارد، در همه اين موارد شاهد مى‌شود.

مسأله ٩- اگر كسى كه به فسق شهرت دارد به خاطراينكه شهادتش قبول شود توبه كند شهادتش قبول نيست، ولى اگر واقعاً توبه كرده باشد شهادتش قبول مى‌شود و بفهمند كه در نفس او حالتى هست كه از گناه بازش مى‌دارد، و همچنين است حال در هر مرتكب كبيره بلكه حتى صغيره، بنابراين ميزان در قبول شهادت عدالتى است كه از طريق صلاح ظاهرى احراز شده باشد، پس اگر گنهكار توبه كند و چنين صلاحى از حركات و سكنات او پيدا شود آن وقت شهادتش قبول است.

گفتار در آنچه كه شاهد به وسيله آن شاهد مى‌شود

مسأله ١- ضابطه در شهادت دادن علم قطعى و يقين به واقعه است، حال آيا واجب است اين علم قطعى با يكى از حواس ظاهرى به دست آمده باشد؟ يعنى اگر واقعه از امور ديدنى است آن را با چشم خود ديده باشد، و اگر شنيدنى است خودش شنيده باشد، و اگر بوييدنى است بوييده باشد، و همچنين محسوس به هر حس ديگر را حس كرده باشد نه با حواس ديگر، حتى اگر يك واقعه ديدنى را بسيار شنيده باشد به طورى كه يقين به آن پيدا كرده باشد نتواند شهادت بدهد، يا نه از هر طريقى كه يقين به واقعه و حادثه پيدا كرده باشد مانند شهرت و تواتر مى‌تواند به وقوع آن شهادت دهد؟ دو وجه وجود دارد كه وجه دوم اشبه است، بله شهادت دادن به يقينى كه از راه‌هاى غيرعادى مانند جفر و رمل حاصل شده باشد، مشكل است كه جايز باشد حتى اگر كه چنين علمى براى صاحبش حجت باشد.

مسأله ٢- شنيدن پى در پى يك واقعه و حادثه از افرادى كه خبرشان براى انسان يقين‌آور باشد، مجوز آن است كه به آن واقعه شهادت دهد، اما نه به اين خاطر كه خبر بسيار و مستفيض است، بلكه به دليل يقينى كه حاصل شده، پس ديگر اعتبار چنين شهادتى منحصر در امور خاصى همانند وقف و زوجيت و نسب و ولايت و امثال آن نيست، بلكه در ديدنى‌ها و شنيدنى‌ها به شرط اينكه علم قطعى بياورد نيز معتبر است، اما اگر علم‌آور