نباشد معتبر نيست هر چند كه ظن قوى و نزديك به علم بياورد، وحتى جايز نيست با چنين ظنى شهادت به واقعه بدهند، بله شهادت دادن به سبب جايز است مانند اينكه بگويد: معروف اين است كه چنين و چنان شده، يا بگويد: من از خبرهاى بسيارى كه شنيده ام ظن به اين پيدا كرده‌ام بر اينكه چنين و چنان شده است.

مسأله ٣- آيا شهادت دادن به مقتضاى يد و بينه و ساير امارات و اصول شرعى جايز است يا نه؟ و آيا همان‌طور كه وقتى مال در دست مسلمانى باشد، و يا دو شاهد عادل گفته باشند كه وى مالك آن مال است، و يا قبلًا ملك او بوده و به حكم استصحاب و يد و بينه مردم مى‌توانند آن را از وى بخرند، همچنين آيا مى‌توانند با اسناد به آن سه سند (استصحاب- يد- بينه) شهادت بدهند بر اينكه وى مالك آن مال است يا نه؟ و به عبارتى ديگر وقتى حجتى شرعى نظير بينه و يد و استصحاب قائم شد بر اينكه فلان چيز بر حسب ظاهر ملك فلان شخص است، آيا مى‌توانيم با استناد به همين حجت‌ها شهادت بدهيم بر اينكه اين متاع يا اين زمين ملك او است؟ و منظورمان اين باشد كه به حسب ظاهر شرع ملك اوست يا نه؟ دو وجه وجود دارد كه وجيه‌ترين آن اين است كه بگوييم جايز نيست مگر آنكه قرائنى يقين‌آور در بين باشد كه آدمى به آنچه كه شهادت مى‌دهد قطع داشته باشد. بله جايز است شهادت دهد به اينكه اين مال به مقتضاى استصحاب يا يد يا بينه ملك فلانى است (نه اينكه به طور مطلق بگويد اين مال فلانى است) البته روايتى وارد شده مبنى بر اينكه شهادت دادن به استناد يد و همچنين به استناد استصحاب جايز است.

مسأله ٤- براى شخص نابينا و ناشنوا هم تحمل شهادت جايز است و هم اداى آن البته به شرطى كه واقعه را شناخته و درست فهميده باشد كه در اين صورت شهادت از آنها پذيرفته مى‌شود، پس اگر كسى كه ناشنواست عمل (مثلًا ضرب يا دزدى) را از كسى ببيند جايز است در آنچه كه ديده شهادت دهد، در روايتى آمده: شهادت ناشنوا در خصوص قتل پذيرفته است آن هم تنها سخن اولش مسموع است نه سخن دومش لكن فقهاى ما اين روايت را طرح كرده و به آن اعتنا نكرده‌اند، بر عكس ناشنوا در ديدنى‌ها، نابينا در شنيدنى‌هاست كه اگر (مثلًا اقرارى) از كسى بشنود و يقين داشته باشد كه صدا صداى فلان شخص است جايز است شهادت دهد (به اينكه من خود از او شنيدم كه گفت فلان عمل را من انجام داده‌ام)، و همچنين جايز است براى افراد لال اينكه شهادت بدهند (يعنى واقعه را مشاهده كنند) و سپس در موقع لزوم آن را ادا كنند، اگر حاكم از اشاراتى كه لال با دست و سر و چشمش مى‌كند فهميد كه مى‌خواهد چه بگويد حكم واقعه را صادر مى‌كند، و اگر نفهميد چه مى‌گويد به ترجمه دو نفر مترجم عادل اعتماد