علمای قدیم نیز در یک جای دیگر به جسم نامحسوس برخورد کرده بودند. این را هم باز ملاصدرا اثبات کرد و یک مقدارش را شیخ اشراق و دیگران اثبات کردند و قبل از همه اینها در روایات اشاره به این مطلب آمده بود و آن مسأله جسم برزخی است. جسم برزخی خودش یک حقیقت است. الآن همین جا هرکدام ما که نشستهایم جسم برزخی هم داریم ولی اکنون ما با این چشم دنیایی نمیتوانیم ببینیم.

ما در یک شرایط خاصی ممکن است همان جسم برزخی خودمان را ببینیم در حالی که جدا از جسم مادی ماست. این افرادی که در اثر عبادت و ریاضت میتوانند بدن مادی خود را خلع کنند و کنار بیندازند، بعد خودش را با آن جسم برزخیاش کاملًا میبیند، این بدنش را هم میبیند.

آقای طباطبایی ما نقل میکردند و در جایی نوشتهاند که استادشان آقای قاضی که مرد بسیار بزرگواری بوده- البته به ایشان که شاگردش بوده گفته است؛ این حرفها را به هرکس که نمیگویند- گفته بود یک وقتی که خودم را در حال خلع بدن دیدم این بدنم را نگاه کردم، در مقابل خودم بودم، دقت کردم دیدم که یک خال کوچکی اینجا هست. من تا آن وقت اصلًا این خال را ندیده بودم، یعنی در آینه که نگاه کرده بودم به عمرم متوجه این خال نشده بودم. در آن حال که خودم را دیدم متوجه وجود چنین خالی- که قدری کمرنگ بوده- در بدن خودم شدم.

الآن در مسأله ارواح- که امروز مسأله مهمی در دنیاست- نمیشود اینها را یک امر کوچکی گرفت. مسأله مشاهده ارواح، خودش یک حقیقتی است. در درجه اول اولیای دین این مطلب را گفتهاند.

امیرالمؤمنین وقتی که به وادیالسلام نجف تشریف بردند، خواستند اندکی بنشینند. برخی گفتند فرش بیاورید. فرمود: نه، روی زمین مینشینیم. بعد فرمود:

شما چه میدانید! الآن اینجا غلغله ارواح است، شما خیال کردهاید که چیزی نیست؟! خود آن ارواح وقتی که در این عالم ظاهر میشوند با یک جسم ظاهر میشوند.

حتی در وقتی که انسان در خوابْ خودش را میبیند که حرکت میکند، این اشتباه است که بگوییم خیال میکند؛ آن خیال نیست. از این نظر که خیال میکند همین بدن است که حرکت کرده، خیال است. اما از نظر اینکه واقعاً یک بدنی را در