همین قدر که نزدیک وفات پیغمبر شد یک منافق در دنیای اسلام پیدا نمیشد! این طور نیست. اولا در میان کسانی که با پیغمبر از مکه به مدینه آمدند نمیشود نفی کرد که منافقینی بودند یعنی کسانی که به طمع آمده باشند. بعلاوه بعد از فتح مکه، باز گروه دیگری از منافقین که ابوسفیان در رأس آنها بود و عدهشان خیلی زیاد بود پیدا شدند. مسأله مهم این است که چطور است که این منافقین بعد از پیغمبر اکرم اسمشان به عنوان «منافق» دیگر برده نمیشود، آیا اینها معدوم شدند یا اینکه به یک شکلی توانستند منافع خودشان را حفظ و سازشی بکنند؟ که این داستان طولانی دارد.

منافقینی که در این آیات مطرح است یعنی شأن نزول این آیات همان منافقین مدینه است. داستان این آیات مربوط به منافقین مدینه است.

معنی درست « شأن نزول »

وقتی که میگوییم شأن نزول آیهای این مورد است، معنایش این است که این آیه در این مورد نازل شده نه اینکه مفاد آیه مخصوص این مورد است شامل جای دیگر نمیشود. مثلًا اگر گفتیم که آیات مربوط به پوشش زن در این مورد نازل شد: یکی از صحابه پیغمبر داشت در کوچه رد میشد، هوا هم خیلی گرم بود، زنی از روبرو میآمد در حالی که دو سر چارقد خود را به پشت سر برگردانده بود و موها و زلفها و گردن و سینهاش همه پیدا بود و زن زیبایی بود و آن مرد جوان به او خیره شده بود و چنان مات و مبهوت شده بود که از خود بیخبر، آن زن که رد شد او مرتب پشت سرش را نگاه میکرد، همین طور میرفت ولی رویش به آن طرف بود، از دیوار شیء تیزی بیرون آمده بود، آن شیء صورتش را مجروح کرد، خون ریخت، یکدفعه به خود آمد، دید که خون دارد از صورتش میریزد، به همان حال رفت خدمت پیغمبر اکرم، بعد آیه نازل شد که زنها این جور نباید بیرون بیایند: وَ قُلْ لِلْمُؤْمِناتِ یغْضُضْنَ مِنْ ابْصارِهِنَّ ... [١] این شأن نزول است نه اینکه آیه مخصوص این مورد است.

آیه قانون کلی است برای همه مسلمین؛ در این وقت آیه نازل شده. اینجا که میگوییم شأن نزول این آیه منافقین مدینهاند، نه به معنی این است که این آیه

[١]. نور/ ٣١.